فصل اول – قانونگذاري ( ماده 127 الی 201)
فصل اول – قانونگذاري
مبحث اول – طرح ها و لوايح قانوني (مواد 127 الی 138)
مبحث اول – طرح ها و لوايح قانوني
مبحث دوم - مراحل بررسي و تصويب طرح ها و لوايح عادي (مواد 139 الی 153)
مبحث دوم - مراحل بررسي و تصويب طرح ها و لوايح عادي
مبحث سوم - مراحل بررسي و تصويب طرح ها و لوايح فوري (ماده 154 الی 162)
مبحث سوم - مراحل بررسي و تصويب طرح ها و لوايح فوري
مبحث چهارم - بررسي طرح ها و لوايح طبق اصل هشتاد و پنجم (مواد 163 الی 168)
مبحث چهارم - بررسي طرح ها و لوايح طبق اصل هشتاد و پنجم
مبحث پنجم - نحوه بررسي موارد خاص و مهم (مواد 169 الی 179)
مبحث پنجم - نحوه بررسي موارد خاص و مهم
مبحث ششم - نحوه بررسي برنامه و بودجه سالانه كل كشور (مواد 180 الی 184)
مبحث ششم - نحوه بررسي برنامه و بودجه سالانه كل كشور
مبحث هفتم - تفسير قوانين (مواد 185 الی 188)
مبحث هفتم - تفسير قوانين
مبحث هشتم - طرحهاي تنقيحي ( مواد 189 الی 190)
مبحث هشتم - طرحهاي تنقيحي
مبحث نهم - نكات مشترك مربوط به بررسي طرح ها و لوايح (مواد 191 الی 196)
مبحث نهم - نكات مشترك مربوط به بررسي طرح ها و لوايح
مبحث دهم - ارجاع مصوبات مجلس به شوراي نگهبان و مراحل رسيدگي به آنها (مواد 197 الی 200)
مبحث دهم - ارجاع مصوبات مجلس به شوراي نگهبان و مراحل رسيدگي به آنها
مبحث يازدهم - تقاضاي همه پرسي (ماده 201)
مبحث يازدهم - تقاضاي همه پرسي
ماده 127
ماده ۱۲۷- طرح هاي قانوني با امضاء و ذكر نام حداقل پانزده نفر از نمايندگان در مجلس به رئيس جلسه تسليم مي شودو پس از اعلام وصول و قرائت عنوان آن توسط رئيس يا يكي از دبيران، در همان جلسه به كميسيونهاي مربوط ارجاع مي شود. اين طرح ها پس از ارجاع به كميسيونهاي ذيربط چاپ و توزيع و نسخهاي از آن توسط رئيس براي وزير يا وزيران مربوط ارسال مي گردد. طرح ها نيز همانند لوايح، بايد داراي موضوع و عنوان مشخص باشند و دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه به وضوح درج شود و همچنين داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان طرح نيز باشد.
ماده 128
ماده ۱۲۸- امضاءكنندگان طرح هاي قانوني حق دارند در كميسيون مربوط كه طرح آنها مطرح است، براي اداي توضيح حاضر شوند و كميسيون تاريخ بحث پيرامون طرح را كتباً به آنان اعلام مي نمايد
ماده 129
ماده ۱۲۹- پس از اعلام وصول طرح قانوني، چنانچه جمعي از امضاءكنندگان تقاضاي كتبي استرداد آن را بنمايند به طوري كه امضاءكنندگان باقي مانده كمتر از پانزده نفر گردند، درصورتي كه تقاضاي استرداد قبل از تصويب كليات باشد طرح مسترد و گزارش آن به مجلس داده خواهد شد و در صورتي كه كليات به تصويب رسيده باشد پس از توضيح يك نفر از تقاضاكنندگان و صحبت يك نفر مخالف، هريك به مدت ده دقيقه با تصويب مجلس، طرح قابل استرداد مي باشد
ماده 130
ماده ۱۳۰- اگر طرحي مورد تصويب مجلس يا كميسيونهاي موضوع اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي واقع نشد بدون تغيير اساسي تا شش ماه ديگر نمي توان آن را مجدداً به مجلس پيشنهاد نمود مگر با تقاضاي كتبي پنجاه نفر نماينده و تصويب مجلس.
ماده 131
ماده ۱۳۱- لوايح قانوني كه ازطرف دولت به مجلس پيشنهاد مي شود، بايد: ۱- داراي موضوع و عنوان مشخص باشد. ۲- دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه لايحه به وضوح درج شود. ۳- داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان لايحه باشد.
ماده 132
ماده ۱۳۲- طبق اصل هفتاد و چهارم (۷۴) قانون اساسي كليه لوايح قانوني تقديمي به مجلس بايد به امضاي رئيس جمهور و وزير يا وزراي مسئول رسيده باشد. درصورت نداشتن وزير مسئول، امضاي رئيس جمهور كافي است
ماده 133
ماده ۱۳۳- لوايح قانوني بايد در جلسه علني مجلس توسط وزير مربوط و يا نماينده دولت تقديم گردد و در موقع طرح آن نيز بايد وزير مربوط يا يكي از وزرا به تناسب موضوع حاضر باشد. معاونان رئيس جمهور و وزرا، رئيس يا نائب رئيس شوراي عالي استان ها كه به صورت رسمي به مجلس معرفي شده باشند، مي توانند حسب مورد در جلسات مجلس و كميسيونها براي توضيح و دفاع لازم حضور يابند
ماده 134
ماده ۱۳۴- استرداد لوايح قانوني با تصويب هيأت وزيران به ترتيب ذيل امكانپذير خواهد بود: ۱- درصورتي كه استرداد پيش از تصويب كليات لايحه در مجلس باشد رئيس جمهور كتباً با ذكر دليل آن را مسترد مي نمايد و گزارش آن در جلسه علني اعلام مي شود. ۲- درصورتي كه استرداد پس از تصويب كليات لايحه و در هر مرحله تا پيش از تصويب نهائي باشد، وزير مربوط يا يكي از معاونان رئيس جمهور به تناسب موضوع ضمن ارائه درخواست رئيس جمهور مي تواند با ذكر دليل در جلسه علني مجلس و صحبت يك نفر مخالف هر يك به مدت ده دقيقه و تصويب مجلس آن را مسترد نمايد.
ماده 135
ماده ۱۳۵- يك نسخه از كليه طرح ها و لوايحي كه تقديم مجلس مي شودپس از اعلام وصول، از طريق رسانه ها در اختيار عموم قرار مي گيرد.
ماده 136
ماده ۱۳۶- طرح هاي مصوب شورايعالي استان ها كه بايد داراي عنوان و مقدمه توجيهي مشخص و مواد متناسب باشد، مستقيماً يا توسط دولت به مجلس تقديم مي شود. وصول اين طرح ها توسط رئيس جلسه يا يكي از دبيران اعلام و براي بررسي به كميسيون ذيربط ارجاع و سپس چاپ و بين نمايندگان توزيع و نسخهاي از آن نيز براي هيأت وزيران به منظور حضور و دفاع از مواضع خود ارسال مي شود. تبصره - نحوه رسيدگي به اين طرح ها و نيز تقاضاي استرداد آنها مشابه لوايح دولت خواهد بود.
ماده 137
ماده ۱۳۷- در ابتداي هر دوره قانونگذاري، هيأت رئيسه صورتي از طرح ها و لوايحي را كه معوق مانده به وسيله معاونت قوانين تهيه مي كند و در اختيار نمايندگان مي گذارد و صورتي نيز براي دولت ارسال مي دارد. هر يك از طرح ها و لوايح معوقه كه لزوم رسيدگي به آن به وسيله بيست و پنج نفر از نمايندگان يا از طرف دولت تقاضا شود، طبق آيين نامه به كميسيونهاي مربوطه ارجاع مي شودو كميسيونها رسيدگي را به ترتيب مندرج در اين آيين نامه انجام مي دهند. هرگاه شور اول آن طرح ها يا لوايح قبلاً خاتمه يافته باشد رسيدگي به طرح يا لايحه با پيشنهاد كميسيون و تصويب مجلس يك شوري انجام خواهد شد. درصورت تغيير دولت، چنانچه دولت جديد رسماً استرداد لوايحي را اعلام كرده باشد، آن لوايح از جريان خارج خواهد شد
ماده 138
ماده ۱۳۸- نمايندگان مجلس و دولت نمي توانند يك طرح يا لايحه قانوني را كه بيش از يك موضوع دارد به عنوان ماده واحده پيشنهاد و تقاضاي تصويب نمايند. درصورتي كه طرح يا لايحه مشتمل بر بيش از يك موضوع باشد، بايد مواد و تبصرهها جزء به جزء طرح و مورد شور قرار گيرد. هيأت رئيسه موظف است قبل از اعلام وصول طرح ها و لوايح مفاد اين ماده را رعايت نمايد. لايحه بودجه سالانه كل كشور و متمم آن از اين قاعده مستثني است
ماده 139
ماده ۱۳۹- بررسي و تصويب كليه طرح ها و لوايح عادي يك شوري خواهد بود به جز مواردي كه در اين آيين نامه نحوه رسيدگي مشخص شده و يا به تشخيص هيأت رئيسه بررسي آنها به صورت دوشوري ضرورت داشته باشد. تبصره - چنانچه نظر كميسيون مبني بر رد يا مسكوت ماندن طرح يا لايحه موضوع اين ماده باشد و درجلسه علني، كليات آن طرح يا لايحه به تصويب برسد اين گونه طرح ها و لوايح به كميسيون براي رسيدگي شور دوم ارجاع مي شود.
ماده 140
ماده ۱۴۰- رئيس جلسه مكلف است وصول كليه طرح ها و لوايح عادي را كه به مجلس تقديم مي شودبا رعايت اصل هفتاد و پنجم (۷۵) قانون اساسي در همان جلسه و يا حداكثر دو جلسه بعد مجلس اعلام و همزمان به كميسيونهاي مربوطه ارجاع نمايد و به دستور وي فوراً تكثير و در اختيار نمايندگان قرار گيرد.
ماده 141
ماده ۱۴۱- رئيس مجلس شوراي اسلامي موظف است يك نسخه ازطرحها و لوايح عادي و يك فوريتي را پس از اعلام وصول به كميسيون اصلي و كميسيون هاي فرعي جهت رسيدگي به مواد مرتبط و همچنين به مركز پژوهش هاي مجلس جهت رسيدگي و اظهار نظر كارشناسي ارجاع كند. كميسيون هاي فرعي موظفند حداكثر ظرف مدت پانزده روز از تاريخ ارجاع طرح يا لايحه عادي و ظرف مدت ده روز براي طرحها و لوايح يك فوريتي نتيجه رسيدگي خود را طي گزارشي در مواد ارجاعي به كميسيون اصلي ارائه كنند. هريك از نمايندگان نيز مي توانند پيشنهادهاي خود را در مورد كليات و جزئيات طرحها و لوايح عادي ظرف مدت ده روز و در طرحها و لوايح يك فوريتي ظرف مدت پنج روز از تاريخ توزيع طرح يا لايحه به كميسيون اصلي و كميسيون هاي فرعي ارائه كنند. مهلت كميسيون اصلي براي رسيدگي به كليات و جزئيات طرح يا لايحه عادي حداكثر سه ماه و در طرحها و لوايح يك فوريتي حداكثر يك ماه و نيم پس از تاريخ ارجاع است. چنانچه طرح يا لايحه با برگزاري جلسات عادي و فوق العاده در مهلتهاي مذكور قابل رسيدگي نباشد با درخواست كميسيون و موافقت هيأت رئيسه مجلس اين فرصت حداكثر تا دو برابر مدتهاي مذكور قابل تمديد است. تبصره ۱- در مواردي كه كميسيون يا كميسيونهايي به نحوه ارجاع طرح يا لايحه معترض باشند مراتب اعتراض خود را به هيأت رئيسه اعلام مي كنند، هيأت رئيسه موظف است در اولين فرصت به موضوع رسيدگي و اتخاذ تصميم نمايد. تبصره ۲- در پايان مهلتهاي تعيين شده چنانچه گزارش كميسيون اصلي ارائه نشود، هيأت رئيسه مجلس موظف است طرح يا لايحه را طبق نوبت در دستور هفتگي مجلس قرار دهد. در اين صورت پيشنهادهاي موضوع اين ماده در جلسه علني مطرح مي شود. در صورتي كه گزارش كميسيون اصلي تا سه روز قبل از شروع رسيدگي به طرح يا لايحه در جلسه رسمي مجلس بين نمايندگان توزيع گردد گزارش كميسيون جايگزين طرح يا لايحه مي شود. در اين صورت نمايندگان مي توانند تا چهل و هشت ساعت پس از توزيع گزارش كميسيون، پيشنهادهاي خود را شامل اصلاح، برگشت به طرح يا لايحه در هر مورد، حذف كل ماده يا تبصره يا بند يا جزء به هيأت رئيسه مجلس ارائه كنند تا با توزيع پيشنهاد، در جلسه رسمي مجلس مورد رسيدگي قرار گيرد. تبصره ۳- چنانچه در كليات، نظركميسيون هاي فرعي با نظر كميسيون اصلي متفاوت باشد، در جلسه رسمي مجلس قبل از رأي گيري براي كليات، سخنگو يا يكي از اعضاي آن كميسيون ها مي توانند نظر كميسيون خود را توضيح دهند. تبصره ۴- در مواردي كه طرح يا لايحه طبق آيين نامه به صورت دوشوري رسيدگي مي شود در شور اول كليات و در شور دوم جزئيات طبق اين آيين نامه رسيدگي مي شود .
ماده 142
ماده ۱۴۲- همزمان با وصول طرحها و لوايح توسط كميسيون ها در صورت ضرورت و با تصويب كميسيون اصلي، طرح يا لايحه به كارگروه كارشناسي مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ارجاع مي شود. رئيس مركز پژوهش هاي مجلس موظف است متناسب با موضوع و مواد طرح يا لايحه كارگروهي جهت بررسي طرح يا لايحه ارجاعي، متشكل از كارشناسان آن مركز و اشخاص حقيقي و حقوقي صاحب نظر اعم از نمايندگان فعلي و ادوار مجلس، كارشناس معاونت قوانين مجلس، ديوان محاسبات، مراكز علمي و پژوهشي حوزه و دانشگاه، دستگاههاي اجرائي، بخش خصوصي و دستگاههاي مرتبط با طرح يا لايحه، تشكيل دهد و در بدو كار رئيس و دبير آن را تعيين كند. رئيس كارگروه موظف است پس از بحث و بررسي كارشناسي در كارگروه و در صورت لزوم پس از مطالعه تطبيقي قوانين و مقررات و تجربيات ساير كشورها و با بررسي سوابق قانونگذاري و پيشنهادهاي كميسيون هاي فرعي و نمايندگان، گزارش كارگروه را با رعايت اسناد بالادستي از جمله قانون اساسي، سند چشم انداز، سياست هاي كلي نظام و قانون برنامه توسعه، همراه با مشخصات اعضاي كارگروه به كميسيون اصلي ارائه كند. رئيس يا نماينده كارگروه موظف است با شركت در جلسات كميسيون از گزارش ارائه شده دفاع كند. در صورت عدم نياز به قانونگذاري جديد در موضوع مورد بحث، رئيس كارگروه گزارش خود را با ذكر دلايل رد طرح يا لايحه به كميسيون اصلي ارائه مي كند. تبصره ۱- چنانچه رئيس مركز پژوهش هاي مجلس از مجمع تشخيص مصلحت نظام و شوراي نگهبان جهت معرفي نماينده خود براي حضور در كارگروه موضوع اين ماده دعوت به عمل آورد، مراجع مذكور در صورت تمايل مي توانند شخص يا اشخاصي را از اعضاء يا غيراعضاء به مركز معرفي كنند. عدم معرفي يا حضور نيافتن نمايندگان مذكور، مانع از تشكيل كارگروه نيست. تبصره ۲- ارجاع طرح يا لايحه به كارگروه موضوع اين ماده نافي مسؤوليت مركز پژوهش هاي مجلس در ارائه نظرات كارشناسي به كميسيون ها و جلسات رسمي مجلس مندرج در قانون شرح وظايف مركز پژوهش هاي مجلس نخواهد بود. تبصره ۳- حداكثر زمان رسيدگي به طرحها و لوايح عادي در مركز پژوهش ها يك ماه و نيم پس از ارجاع و در طرحها و لوايح يك فوريتي يك ماه پس از ارجاع مي باشد. در صورت ضرورت اين فرصتها با درخواست مركز پژوهش ها و تأييد كميسيون اصلي قابل افزايش است
ماده 143
ماده ۱۴۳- كميسيون اصلي موظف است در رسيدگي به طرحها و لوايح از وزرا و يا بالاترين مقام دستگاههاي اجرائي مرتبط با موضوع، مركز پژوهش ها، ديوان محاسبات، نمايندگان كميسيون هاي فرعي و نمايندگاني كه در موعد مقرر پيشنهاد خود را ارائه نموده اند و عنداللزوم نماينده بخش خصوصي اعم از اتاقهاي: بازرگاني و صنايع و معادن، كشاورزي، تعاون، اصناف، تشكلهاي كارگري، انجمن ها و اتحاديه ها و مجامع صنفي، صنعتي، معدني و كشاورزي حسب مورد دعوت نمايد و پس از رسيدگي گزارش خود را در مهلت مقرر به هيأت رئيسه مجلس تقديم كند. تبصره ۱- كميسيون ها مي توانند گزارش طرح ها و لوايح مشابه يا با موضوع مشترك يا نزديك به هم را در يك گزارش به مجلس ارائه نمايند. تبصره ۲- گزارش چاپ شده كميسيون تا زماني كه در دستور هفتگي درج نشده باشد فقط با تصويب دو سوم اعضاي كميسيون و تأييد هيأت رئيسه مجلس قابل تغيير و اصلاح است و درصورت درج در دستور هفتگي قابل تغيير و اصلاح نيست.
ماده 144
ماده ۱۴۴- پس از توزيع گزارش نهائي كميسيون اصلي توسط هيأت رئيسه مجلس، كميسيون هاي فرعي در موارد ارجاعي و نمايندگان مي توانند ظرف مدت ده روز از تاريخ توزيع گزارش، پيشنهادهاي خود را درخصوص اصلاح، برگشت به طرح يا لايحه اصلي و پيشنهادهاي الحاقي در هر ماده و اجزاي آن، حذف كل ماده و اجزاي آن به هيأت رئيسه مجلس ارائه كنند. تبصره - گزارش كميسيون اصلي همراه با گزارش كميسيون هاي فرعي و پيشنهادهاي نمايندگان موضوع اين ماده و ماده (۱۴۱) در مورد هر طرح يا لايحه و همچنين در موارد ارجاعي به كميسيون اصلي حين بررسي طرحها و لوايح حداقل چهل و هشت ساعت و در موارد اعاده شده از شوراي نگهبان حداقل يك جلسه يا بيست و چهار ساعت قبل از رسيدگي در جلسه رسمي مجلس بايد بين نمايندگان مجلس توزيع شده باشد. درغير اين صورت در آن جلسه قابل رسيدگي نيست
ماده 145
ماده ۱۴۵- گزارش رد يا مسكوت ماندن طرح يا لايحه، زماني در دستور كار مجلس قرار مي گيرد كه دولت در خصوص لايحه يا پانزده نفر از نمايندگان طراح در خصوص طرح، ظرف يك ماه پس از چاپ و توزيع گزارش كميسيون از هيأت رئيسه مجلس تقاضا نمايند در دستور كار مجلس قرارگيرد در غيراين صورت بايگاني مي شود مگر اين كه درگزارش كميسيون زمان مشخصي براي مسكوت ماندن تعيين شده باشد كه در اين صورت پس از پايان يافتن مدت تعيين شده در دستور كار كميسيون قرار خواهد گرفت.
ماده 146
ماده ۱۴۶- كميسيونها موظفند، در موقع رسيدگي به طرح ها و لوايح، از وزرا و بالاترين مقام دستگاه ذيربط دعوت به عمل آورند.
ماده 147
ماده ۱۴۷- درجلسات كميسيونها نمايندگاني كه عضويت در آن كميسيون را ندارند بدون داشتن حق رأي مي توانند حاضر شوند و در صورتي كه از طرف كميسيون براي اداي توضيح يا شركت در مذاكرات دعوت شده باشند بايد شركت نمايند ولي حق رأي ندارند.
ماده 148
ماده ۱۴۸- در مواردي كه موادي از طرحها و لوايح و همچنين مصوبات اعاده شده از شوراي نگهبان جهت رسيدگي به كميسيون اصلي ارجاع مي شود، نمايندگان عضوكميسيون هاي فرعي و ساير نمايندگان مي توانند با حضور در كميسيون اصلي، در زمان اعلام شده توسط كميسيون نظرات و پيشنهادهاي خود را مطرح كنند . تبصره ۱- ارائه پيشنهادهاي نمايندگان در مواردي كه در اين آيين نامه به صراحت براي آن زمان ديگري تعيين شده است، مشمول حكم اين ماده نيست. تبصره ۲- اعضاي هر كميسيون مي توانند هنگام رسيدگي موارد ارجاعي به آن كميسيون، پيشنهادهاي خود را طرح نمايند. تبصره ۳- نمايندگان پيشنهاددهنده مي توانند در كميسيون مربوط حاضر شوند و توضيحات لازم را درباره پيشنهاد خود بدهند. كميسيون موظف است نمايندگاني را كه حداقل بيست و چهار ساعت قبل از شروع رسيدگي، پيشنهاد خود را تحويل داده اند به صورت كتبي براي شركت در كميسيون و دفاع از پيشنهاد خود دعوت نمايد. تبصره ۴- طرح ها و لوايحي كه به صورت دو شوري رسيدگي مي شود پيشنهادها در شور اول درباره كليات و در شور دوم درخصوص مواد پذيرفته مي شود . تبصره ۵- معاونت قوانين موظف است به نحو مقتضي زمان رسيدگي به موضوعات ارجاعي در كميسيون را به اطلاع نمايندگان برساند
ماده 149
ماده ۱۴۹- الف ) هنگام رسيدگي به كليات گزارش كميسيون اصلي در جلسه رسمي مجلس، ابتداء سخنگوي كميسيون حداكثر به مدت ده دقيقه توضيحات لازم را ارائه مي كند و در صورت ثبت نام نمايندگان، حداكثر سه نفر مخالف و سه نفر موافق به ترتيب يك مخالف و يك موافق هركدام حداكثر پنج دقيقه نظرات خود را درباره قبول يا رد كليات بيان مي نمايند و نماينده دولت و سخنگوي كميسيون درصورت تمايل هركدام حداكثر به مدت پنج دقيقه نظرات خود را بيان مي كنند و براي كليات رأي گيري مي شود. درطرحها و لوايح مهم يا مفصل، به پيشنهاد كتبي پانزده نفر از نمايندگان يا رئيس جلسه و تصويب مجلس مدت زمانهاي مذكور دوبرابر مي شود. ب ) پس از تصويب كليات، به جزئيات طرحها و لوايح به ترتيب زير رسيدگي مي شود و در صورت وجود مخالف هر ماده، يك مخالف و يك موافق و پس از آن نماينده دولت و سخنگوي كميسيون هر يك حداكثر پنج دقيقه صحبت مي كند. ۱- در ابتداء، ماده واحده و يا هر يك از مواد يا اجزاء توسط يكي از اعضاي هيأت رئيسه قرائت مي شود. سپس پيشنهادهاي چاپ شده كميسيون هاي فرعي و نمايندگان به ترتيب براي بازگشت به لايحه يا طرح، حذف كل يا جزء و پيشنهاد اصلاحي به شرح فوق مطرح مي شود و رأي گيري به عمل مي آيد. در اين مرحله پيشنهاد حذف كل يا جزء تا قبل از ورود به ماده در صحن پذيرفته مي شود. ۲- اگر پيشنهاد چاپ شده اي مطابق بند (۱) وجود نداشته باشد، مصوبه كميسيون اصلي درخصوص ماده واحده، هر يك از مواد يا اجزاء به رأي گذاشته مي شود. ۳- در صورت عدم تصويب موارد مذكور در بندهاي (۱) و (۲)، مجدداً پيشنهاد حذف در مجلس پذيرفته و در مورد آن رأي گيري مي شود. ۴- پس از مراحل فوق، براي ماده مورد بحث با اصلاحات انجام شده رأي گيري به عمل مي آيد و چنانچه به تصويب نرسيد، پيشنهادهاي جديد قابل طرح است و در صورت عدم وجود پيشنهاد جديد جهت بررسي مجدد به كميسيون اصلي ارجاع مي شود. ۵- در هر مرحله كه پيشنهاد اصلاح، بازگشت به لايحه يا طرح و يا مصوبه كميسيون اصلي به تصويب مجلس برسد، پيشنهاد الحاقي مرتبط و غيرمغاير با مصوبه به تشخيص رئيس جلسه، به ترتيب كميسيون هاي فرعي و نمايندگان مطرح و رأي گيري به عمل مي آيد. ۶- نسبت به آن دسته از مواد كه مجدداً به كميسيون اصلي ارجاع مي شود، هر يك از نمايندگان مي توانند در مهلت مقرر با حضور در كميسيون پيشنهادهاي خود را مطرح كنند. پس از چاپ و توزيع گزارش كميسيون اصلي در موارد ارجاعي به كميسيون، هر يك از نمايندگان مي توانند تا دوازده ساعت پس از توزيع گزارش كميسيون اصلي پيشنهادهاي خود را جهت طرح در جلسه رسمي مجلس به هيأت رئيسه مجلس ارائه نمايند. تبصره - در صورت عدم آمادگي يا عدم حضور سخنگوي كميسيون، به ترتيب رئيس يا يكي از نواب رئيس يا ساير اعضاي كميسيون به جاي وي از نظر كميسيون دفاع مي كند.
ماده 150
ماده ۱۵۰- در شور دوم درباره اصل مواد مذاكره به عمل نمي آيد مگر آنكه در گزارش كميسيون مواد جديدي اضافه شده باشد يا به تشخيص هيأت رئيسه در بعضي مواد تغييرات اساسي داده شده باشد. در اين صورت مخالف و موافق از بين ثبت نام كنندگان در لوح يا دستگاه الكترونيك به قيد قرعه تعيين مي شوند، كه هر يك مي توانند به مدت پنج دقيقه صحبت كنند و درصورت لزوم سخنگوي كميسيون و نماينده دولت نيز صحبت مي كنند و آنگاه نسبت به ماده يا مواد مورد نظر رأيگيري مي شود.
ماده 151
ماده ۱۵۱- چنانچه در شور دوم، كميسيون بعضي از مواد طرح يا لايحه را حذف و يا تغيير كلي داده باشد، هريك از نمايندگان مي توانند همان ماده را پيشنهاد نمايند و پس از صحبت يك مخالف و يك موافق و سخنگوي كميسيون و نماينده دولت نسبت به ماده رأيگيري مي شود. چنانچه اصل ماده تصويب شد پيشنهادهاي اصلاحي كه قبلاً به كميسيون داده شده، قابل طرح و بحث و رأيگيري خواهد بود
ماده 152
ماده ۱۵۲- ارجاع طرح يا لايحه يا مواردي از آن از جلسه علني به كميسيون به جز آنچه كه در اين آيين نامه به طور صريح تعيين شده است با پيشنهاد رئيس جلسه و تصويب مجلس انجام مي شود. ارجاع بايد به همان كميسيون گزارش دهنده صورت گيرد. كميسيون بايد فقط موارد ارجاعي را رسيدگي و گزارش خود را ظرف يك هفته به هيأت رئيسه تسليم نمايد تا با تعيين اولويت در دستور هفتگي درج شود
ماده 153
ماده ۱۵۳- هنگام بحث نسبت به هر ماده، چنانچه بنا به درخواست كتبي هر يك از نمايندگان به تشخيص رئيس جلسه ابهامي در ماده مطرح شده وجود داشته باشد، پيشنهاد رفع ابهام در جلسه پذيرفته و با صحبت يك مخالف و يك موافق هركدام به مدت حداكثر پنج دقيقه به رأي گذاشته مي شود و يا موضوع جهت رفع ابهام توسط رئيس جلسه به كميسيون اصلي ارجاع مي گردد.
ماده 154
ماده ۱۵۴- طرح ها و لوايح فوري عبارتند از يك فوريتي، دو فوريتي و سه فوريتي
ماده 155
ماده ۱۵۵- وقتي كه فوريت طرح يا لايحهاي تقاضا مي شود، پس از توضيح پيشنهادكننده يا يكي از پيشنهادكنندگان و اظهارات مخالف و موافق، نسبت به فوريت، رأي گرفته مي شود. درصورتي كه تقاضاي فوريت ضمن طرح يا لايحه مطرح نشده باشد، پانزده نفر از نمايندگان نيز مي توانند كتباً تقاضاي فوريت آن طرح يا لايحه را بنمايند. تصويب فوريت طرح ها و لوايح با توجه به درجه فوريت به ترتيب ذيل مي باشد: ۱- يك فوريت؛ با صحبت يك مخالف و يك موافق و با رأي اكثريت مطلق حاضران ۲- دو و سه فوريت؛ با صحبت دو مخالف و دو موافق و به ترتيب با رأي اكثريت دوسوم حاضران و دوسوم مجموع نمايندگان. تبصره - هيأت رئيسه موظف است طرح ها و لوايح داراي فوريت را حداقل يك ¬ساعت قبل از طرح فوريت آنها در جلسه علني تكثير و دراختيار نمايندگان قرار دهد.
ماده 156
ماده ۱۵۶- اصل بر عادي بودن رسيدگي طرح ها و لوايح است. بنابراين فوريت آنها بايد مبين ضرورت و يا حالت استثنائي و مستند به دلايل ذيل باشد: ۱- يك فوريت؛ نياز فوري جامعه و اولويت طرح و يا لايحه مورد نظر نسبت به ساير موارد مطروحه ۲- دو فوريت؛ ضرورت جلوگيري از وقوع خسارت احتمالي و فوت فرصت ۳- سه فوريت؛ حالت كاملاً اضطراري و حياتي و براي مقابله سريع با خسارت حتمي
ماده 157
ماده ۱۵۷- در طرح ها و لوايحي كه فوريت آنها تصويب شده باشد، ابتداء نسبت به اصل آن مذاكره مي شودو پس از آن براي ورود به شور در ماده واحده يا مواد، رأي گرفته مي شودو آنگاه راجع به هر يك از مواد جداگانه مذاكره و أخذ رأي به عمل مي آيد.
ماده 158
ماده ۱۵۸- با تقاضاي دولت يا پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس قبل از ورود به شور در ماده واحده يا مواد طرح و يا لايحه مي توان از آن سلب فوريت به طور مطلق، و يا سلب يك فوريت از دو فوريت، و يا يك يا دو فوريت از طرح ها و لوايح سه فوريتي نمود. تقاضاي فوريت يا سلب فوريت براي هر طرح و يا لايحه فقط يكبار امكانپذير است.
ماده 159
ماده ۱۵۹- طرح ها و لوايح يك فوريتي، پس از تصويب فوريت، به كميسيونهاي اصلي، فرعي ارجاع مي شودتا خارج از نوبت مورد بررسي و تصويب قرار گيرد. گزارش كميسيون درباره اين طرح ها و لوايح حداقل چهل و هشت ساعت قبل از موقع طرح در مجلس چاپ و بين نمايندگان توزيع مي شود.
ماده 160
ماده ۱۶۰- طرح ها و لوايح يك فوريتي يك شوري است و پس از وصول گزارش كميسيون، خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار مي گيرد و يك نوبت درباره آن شور به عمل مي آيد، بدين ترتيب كه ابتداء نسبت به اصل و سپس در باب ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و أخذ رأي مي شود.
ماده 161
ماده ۱۶۱- نحوه رسيدگي به طرح ها و لوايح دو فوريتي به شرح زير مي باشد: ۱- حداكثر چهار ساعت پس از تصويب فوريت، طرح يا لايحه چاپ و توزيع و به كميسيون ذي ربط ارجاع مي شود. ۲- حداكثر بيست ساعت پس از تصويب فوريت، پيشنهاد نمايندگان به كميسيون مربوط تسليم مي شود. ۳- گزارش كميسيون حداكثر سه روز كاري پس از تصويب فوريت، به هيأت رئيسه ارسال مي شود تا در دستور كار مجلس قرار گيرد. تبصره - چنانچه كميسيون در مهلت فوق گزارش خود را ارائه ننمايد طرح يا لايحه در دستور كار مجلس قرار مي گيرد. ۴- حداقل يك ساعت قبل از شروع مذاكرات، پيشنهادهاي نمايندگان چاپ و توزيع مي شود
ماده 162
ماده ۱۶۲- در طرح ها و لوايح سه فوريتي، پس از تصويب فوريت بلافاصله كليات و سپس در همان جلسه نسبت به ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و رأيگيري مي شود. پيشنهاد نمايندگان قبل از ورود به ماده واحده يا هريك از مواد پذيرفته مي شودو نسبت به آنها پس از اظهارات يك مخالف و يك موافق و نماينده دولت أخذ رأي به عمل مي آيد.
ماده 163
ماده ۱۶۳- در مواردي كه مجلس ضروري تشخيص دهد، طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي اختيار تصويب آزمايشي بعضي از قوانين را كه جنبه دائمي دارند به كميسيونهاي خود و تصويب دائمي اساسنامه سازمان ها، شركت ها، مؤسسات دولتي يا وابسته به دولت را به كميسيونهاي خود يا به دولت تفويض مي كند. تبصره ۱- دولت بايد حداقل شش ماه قبل از پايان مدت آزمايشي قانون مذكور جهت تمديد يا تعيين تكليف دائمي آن، اقدام قانوني لازم را معمول دارد. هيأت رئيسه موظف است از طريق لايحه يا طرح ترتيبي اتخاذ نمايد كه تا پايان زمان آزمايشي، تعيين تكليف شده باشد. طرح يا لايحه مي تواند به صورت ماده واحده و بدون تغييرات يا با اصلاح موادي از قانون آزمايشي تنظيم شود. تبصره ۲- پس از انقضاي زمان آزمايشي، اينگونه قوانين اعتبار قانوني نخواهند داشت. تبصره ۳- مدت اجراي اصلاحيه هاي قانون آزمايشي و برنامه توسعه تابع مدت اجراي اصل قانون خواهد بود.
ماده 164
ماده ۱۶۴- هرگاه دولت يا پانزده نفر از نمايندگان قبل از شروع رسيدگي نهائي در مجلس تقاضاي ارجاع طرح يا لايحهاي را طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي به كميسيون يا كميسيونهاي مجلس و يا دولت بنمايد، اين تقاضا در جلسه علني اعلام و در دستور هفتگي بعدي مجلس قرار مي گيرد.
ماده 165
ماده ۱۶۵- هنگام طرح تقاضاي مزبور در مجلس، نماينده دولت و يا نماينده منتخب تقاضاكنندگان، دلايل ضرورت ارجاع طرح و يا لايحه را حداكثر به مدت ده دقيقه بيان مي نمايد و سپس دو نفر مخالف و دو نفر موافق كه قبلاً ثبت نام كرده اند و درصورت عدم ثبت نام، در مجلس نوبت گرفته اند، هر يك به مدت ده دقيقه صحبت كرده و آنگاه رأي گيري مي شود.
ماده 166
ماده ۱۶۶- پس از موافقت مجلس، طرح يا لايحه به كميسيون فرستاده مي شود. ترتيب رسيدگي اين قبيل طرح ها و لوايح در كميسيون همان ترتيب رسيدگي و تصويب طرح ها و لوايح در مجلس خواهد بود، اما مناط در تصويب رأي حداقل دوسوم اعضاي كميسيون مي باشد
ماده 167
ماده ۱۶۷- پس از تصويب طرح يا لايحه در كميسيونها، تعيين مدت اجراي آزمايشي آن در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت، به اين ترتيب كه مصوبه كميسيون به همراه پيشنهاد مدت اجراء، چهل و هشت ساعت قبل از طرح در مجلس تكثير و دراختيار نمايندگان قرار گيرد. هنگام طرح تعيين مدت در جلسه علني، درصورتي كه پيشنهاد ديگري نباشد، نسبت به پيشنهاد كميسيون رأيگيري مي شود. درغيراين صورت، نسبت به پيشنهاد نمايندگان به ترتيب وصول در جلسه علني پس از صحبت يك مخالف و يك موافق رأيگيري خواهد شد. تبصره ۱- مسكوت ماندن اينگونه طرح ها و لوايح تا قبل از تصويب مدت اجراي آزمايشي آن طبق روال بررسي طرح ها و لوايح قابل طرح است. تبصره ۲- چنانچه پانزده نفر از نمايندگان تقاضاي لغو رسيدگي طرح يا لايحه طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي را تا قبل از تأييد شورا ي نگهبان از مجلس داشته باشند اين تقاضا در همان جلسه اعلام و در جلسه بعد طبق ----ماده (۱۶۵) آيين نامه داخلي مطرح مي گردد و درصورت تصويب اين تقاضا، رسيدگي به لايحه يا طرح طبق آيين نامه داخلي ادامه مي يابد.
ماده 168
ماده ۱۶۸- درصورتي كه مجلس تصويب دائمي اساسنامه سازمان ها، شركت ها، مؤسسات دولتي و يا وابسته به دولت را به دولت واگذار كند، اساسنامه بايد در جلسات هيأت وزيران مطرح شود و به تصويب برسد. ترتيب رسيدگي و تصويب اساسنامههاي مذكور طبق آيين نامه داخلي هيأت وزيران خواهد بود.
ماده 169
ماده ۱۶۹- در تقديم لوايح قانوني كه در آنها، دولت تقاضاي تصويب عهدنامه، مقاولهنامه، قرارداد و يا موافقتنامه بين المللي و يا الحاق به پيمان هاي بين المللي را دارد، متن كامل آنها بايد جهت بررسي ضميمه لوايح تقديمي مذكور باشد.
ماده 170
ماده ۱۷۰- موارد مذكور در ماده (۱۶۹) پس از اعلام وصول در مجلس، بلافاصله چاپ و بين نمايندگان توزيع مي شودو به كميسيون مربوطه ارجاع مي گردد.
ماده 171
ماده ۱۷۱- درصورتي كه دولت براي موارد مذكور در ماده (۱۶۹) قيد مهم قائل شده باشد و يا كميسيون مربوط تا يك هفته پس از وصول و يا پانزده نفر نمايندگان، چنين قيدي را پيشنهاد كنند، رسيدگي به اين قيد بلافاصله در دستور كار مجلس قرار مي گيرد تا پس از پيشنهاد و اظهارات يك مخالف و يك موافق (هر يك پنج دقيقه) به رأي گذاشته شود.
ماده 172
ماده ۱۷۲- درصورتي كه قيد اهميت بهتصويب مجلس نرسد يا در اين باره از ناحيه دولت يا كميسيون مربوط يا پانزده نفر از نمايندگان تقاضايي به عمل نيايد عهدنامه، مقاولهنامه، قرارداد و يا موافقتنامه، عادي تلقي شده و مجلس به صورت يك شوري آن را مورد رسيدگي قرار خواهد داد، بدين ترتيب كه پس از صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات (هركدام حداكثر به مدت پانزده دقيقه) و صحبت سخنگوي كميسيون و نماينده دولت به رأي گذاشته مي شود.
ماده 173
ماده ۱۷۳- درصورتي كه مجلس قيد اهميت را تصويب كند، رسيدگي به آن دو شوري و به ترتيب زير خواهد بود: ۱- در شور اول درباره كليات، با درنظرگرفتن مواد مربوطه، بحث و اعتراضات وارده به بعضي از شرايط و مواد قرارداد به عنوان پيشنهاد كتبي به كميسيون ارجاع خواهد شد. اين پيشنهادها بايد بيست و چهار ساعت قبل از طرح در كميسيون، چاپ و بين نمايندگان توزيع شود. ۲- در شور دوم، كميسيون، موارد اعتراض و پيشنهادهاي نمايندگان و همچنين نظرخود را درباره اين موارد، همراه با تصويب و يا رد مواد، بدون وارد كردن تغييرات، در مجلس مطرح مي كند، آنگاه درباره موارد اعتراض نمايندگان، كه به طور كتبي و در مهلت مقرر به كميسيون داده شده باشد، به ترتيب، نماينده اعتراض كننده، يك مخالف و يك موافق، هركدام به مدت پنج دقيقه، صحبت مي كنند و سپس درباره وارد بودن يا نبودن اعتراض رأيگيري به عمل مي آيد. پس از پايان يافتن رأيگيري نسبت به اعتراضات، در صورتي كه مجلس آنها را وارد بداند، دولت موظف مي شوددر مسائل مورد اعتراض با طرف متعاهد مجدداً وارد مذاكره و گفتگو شود. در اين صورت، لايحه تا پايان مذاكرات مجدد در دستور مجلس باقي خواهد بود. در صورت قبول اعتراضات و پيشنهادها متن اصلاحي تصويب شده تلقي خواهد شد و درغيراين صورت، آخرين پيشنهاد دولت درمورد اصل قرارداد با صحبت يك مخالف و يك موافق، هريك به مدت پنج دقيقه، در مجلس به رأي گذاشته خواهد شد.
ماده 174
ماده ۱۷۴- در لايحه تقديمي مربوط به اصلاح جزئي در خطوط مرزي، متن كامل عهدنامه بين المللي آن، كه براساس اصل هفتاد و هشتم (۷۸) قانون اساسي تنظيم شده باشد، جهت بررسي بايد ضميمه گردد. متن اين عهدنامه پس از اعلام وصول، بلافاصله چاپ و بين نمايندگان توزيع و همزمان به كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي ارجاع مي شود.
ماده 175
ماده ۱۷۵- كميسيون مذكور در ماده قبل، پس از كسب نظر مشورتي كميسيون قضائي و حقوقي و با دعوت از نماينده شوراي عالي امنيت ملي و نمايندگان پيشنهاد دهنده، به بررسي همهجانبه موضوع مي پردازد و ظرف يكماه گزارش تفصيلي خود را مبني بر قبول يا رد عهدنامه به ضميمه پيشنهادهاي اساسي به هيأت رئيسه ارسال مي دارد.
ماده 176
ماده ۱۷۶- لوايح مربوط به عهدنامههاي اصلاح جزئي در خطوط مرزي همانند ساير عهدنامههاي بينالمللي مهم دو شوري خواهد بود و به همان ترتيب نيز مورد بررسي قرار خواهد گرفت. اين نوع عهدنامهها، در صورتي كه صرفاً براي اصلاحات جزئي، با درنظرگرفتن مصالح كشور و رعايت اصل هفتاد و هشتم (۷۸) قانون اساسي دو طرفه باشد و به استقلال و تماميت ارضي كشور لطمه نزند، با تصويب چهارپنجم مجموع نمايندگان مجلس معتبر خواهد بود
ماده 177
ماده ۱۷۷- براساس اصل هفتاد و نهم (۷۹) قانون اساسي، در حالت جنگ و شرايط اضطراري نظير آن كه دولت حق دارد با تصويب مجلس شوراي اسلامي محدوديتهاي ضروري برقرار نمايد، قبل از اعمال محدوديت، متن كامل و دقيق محدوديتهاي ضروري با دلايل توجيهي لازم، همراه با لايحه قانوني جهت بررسي تقديم مجلس مي شود. تبصره - چنانچه دولت بدون كسب مجوز مبادرت به اعمال محدوديت نمايد، رئيس مجلس موظف است تقديم لايحه محدوديت را از رئيس جمهور مطالبه كند. در اين خصوص، حق سؤال يا استيضاح رئيس جمهور و وزيران براي نمايندگان محفوظ خواهد بود.
ماده 178
ماده ۱۷۸- رسيدگي به لايحه محدوديت هاي ضروري يك شوري است و در صورت تصويب مجلس، مدت اعمال آن به هرحال نمي تواند بيش از سي روز باشد. در صورتي كه پس از انقضاي اين مدت ضرورت همچنان باقي باشد دولت موظف است مجدداً از مجلس كسب مجوز كند.
ماده 179
ماده ۱۷۹- براساس اصول هشتادم (۸۰)، هشتاد و دوم (۸۲)، هشتاد و سوم (۸۳) و يكصد و سي و نهم (۱۳۹) قانون اساسي، اقدامات دولت در موارد ذيل قبلاً بايد به تصويب مجلس برسد: ۱- گرفتن و دادن وام يا كمك هاي بلاعوض داخلي و خارجي ۲- استخدام كارشناسان خارجي در موارد ضروري ۳- فروش بناها و اموال دولتي و نفايس ملي به استثناي نفايس ملي منحصر به فرد كه در هر صورت قابل فروش نخواهد بود. ۴- صلح دعاوي راجع به اموال عمومي و دولتي يا ارجاع آن به داوري كه طرف دعوي خارجي باشد و همچنين در موارد مهم داخلي در تمام موارد مذكور، دولت موظف است متن تفصيلي آنها را همراه با لايحه قانوني تقديم مجلس نمايد تا به صورت يك شوري مورد رسيدگي قرارگيرد، بدينترتيب كه پس از گزارش كميسيون مربوط و صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات (هركدام به مدت پانزده دقيقه) براي تصويب به رأي گذاشته مي شود
ماده 180
ماده ۱۸۰- دولت موظف است حداكثر تا پايان خردادماه سال پاياني قانون برنامه پنجساله توسعه، لايحه برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بعدي را به مجلس تقديم كند. اين لايحه به صورت يك شوري و به شرح زير رسيدگي مي شود: الف - نمايندگان مجلس از زمان چاپ و توزيع لايحه برنامه ظرف مدت پنج روز (بدون احتساب ايام تعطيل) پيشنهادهاي خود در مورد كليات و جزئيات برنامه را به كميسيون تخصصي ذي ربط ارائه مي نمايند. ب - كميسيون هاي تخصصي مكلفند حداكثر ده روز پس از چاپ و توزيع لايحه نسبت به بررسي مفاد برنامه شامل مواد، تبصره ها، جداول و ضمائم و نيز پيشنهادهاي نمايندگان اقدام و گزارش خود را به كميسيون تلفيق رسيدگي كننده ارائه نمايند. ج -كميسيون تلفيق موظف است پس از پايان مهلت مذكور در بند (ب) به گزارش هاي كميسيون هاي تخصصي و كليات و جزئيات برنامه و پيشنهادهاي نمايندگان حداكثر ظرف سه هفته رسيدگي و گزارش نهائي خود را به مجلس ارائه نمايد و گزارش مسكوت ماندن پذيرفته نيست. چنانچه گزارش كميسيون تلفيق مبني بر رد كليات لايحه باشد و در مجلس نيز كليات لايحه به تصويب نرسد، موضوع به دولت اعلام مي شود تا حداكثر ظرف مدت يك ماه لايحه را اصلاح و به مجلس ارائه كند و اگر كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون تلفيق اعاده مي شود تا ظرف مدت پانزده روز گزارش جديد را به مجلس تقديم كند. د - در صحن جلسه علني پس از ارائه گزارش كميسيون تلفيق، ابتداء كليات برنامه مورد بحث قرار مي گيرد. در كليات پنج نفر مخالف و پنج نفر موافق به ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق و حداكثر هر نفر پانزده دقيقه ديدگاه هاي خود را مطرح مي كنند. پس از آن دولت و كميسيون هركدام حداكثر چهل و پنج دقيقه براي دفاع زمان خواهند داشت. سپس راجع به كليات برنامه رأي گيري خواهد شد. در بررسي كليات، كفايت مذاكرات پذيرفته نمي شود. ه - پس از تصويب كليات، رسيدگي به جزئيات برنامه آغاز و به مواد و تبصره ها و جداول برنامه به ترتيب رسيدگي مي شود. در اين بخش جايگزين متن ماده، يا جزئي از ماده و يا تبصره لايحه دولت، حذف كل، مصوبات جايگزيني كميسيون هاي تخصصي و پيشنهادات چاپ شده نمايندگان براي هر ماده يا تبصره يا هريك از اجزاء در صورتي كه آن جزء ماهيت مستقل داشته باشد و حذف جزء و پيشنهادات چاپ شده كميسيون¬هاي تخصصي به ترتيب مورد رسيدگي قرار مي گيرند. سپس در مورد اصل ماده يا تبصره يا اجزاء درصورتي كه ماهيت مستقل داشته باشند، رأي گيري خواهد شد. چنانچه اصل رأي نياورد، موضوع براي رسيدگي مجدد به كميسيون تلفيق برگشت داده خواهد شد تا در اسرع وقت و حداكثر طبق مهلتي كه هيأت رئيسه تعيين خواهد كرد، گزارش مجدد خود را به مجلس ارائه دهد. نمايندگان مي توانند حداكثر تا پايان همان روز پيشنهادهاي خود را به كميسيون تسليم نمايند. و - مادام كه لايحه برنامه در صحن مجلس مورد بررسي است، مجلس نطق نخواهد داشت و هيچ طرح يا لايحه اي جز طرح ها و لوايح سه فوريتي و نيز تحقيق و تفحص، استيضاح و رأي اعتماد در دستور قرار نخواهد گرفت و مجلس در تمامي ايام به جز ايام تعطيل حداقل شش و حداكثر هشت ساعت جلسه علني خواهد داشت. در موارد استثناء با تصويب مجلس، اين زمان تا ده ساعت قابل افزايش است. ز - مهلت هاي مذكور در بندهاي (ب) و (ج) حسب مورد با تصويب هيأت رئيسه تا دو برابر قابل افزايش است. تبصره 1 (الحاقي 14ˏ10ˏ1401)ـ اعضاي كميسيون تلفيق نمي توانند در جريان رسيدگي پيشنهاد جديد مطرح كنند. در صورت ضرورت، هيأت رئيسه كميسيون تلفيق مي تواند كارگروههايي را براي بررسي موضوعات معين تشكيل دهد. پيشنهاد آن كارگروهها براي بررسي به كميسيون تلفيق ارائه مي شود. تبصره 2 (اصلاحي 12ˏ06ˏ1404)ـ مشروح مذاكرات جلسات علني كميسيون تلفيق انتشار مي يابد. نمايندگاني كه عضو كميسيون تلفيق نيستند مي توانند بدون حق رأي در مذاكرات كميسيون تلفيق شركت كنند و به عنوان موافق يا مخالفِ پيشنهادهايي كه مطرح مي شود، اظهارنظر نمايند
ماده 181
ماده ۱۸۱- اصلاح قانون دائمي و قانون برنامه توسعه در حين بررسي لايحه بودجه سالانه و اصلاح برنامه توسعه در زمان بررسي ديگر طرح ها و لوايح به دوسوم رأي نمايندگان حاضر نياز دارد
ماده 182
ماده 182(جایگزین 1404/06/12)- دولت مكلف است ماده واحده لايحه بودجه سالانه كل كشور را به صورت برنامه محور، حاوي سقف منابع عمومي دولت به تفكيك درآمدها و مصارف بودجه و برنامه هاي اجرائي و اهداف كمّي از جمله ترازهاي عملياتي، سرمايه اي و مالي صرفاً در قالب جداول كلان و تفصيلي به تفكيك جداول الزامات منابع و ارقام آن و جداول الزامات مصارف و ارقام آن، به همراه نسخه الكترونيكي با قابليت خوانش و ويرايش رايانه اي حداكثر تا اول دي ماه هر سال به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد. ارائه جدول فروض برآورد منابع و مصارف به همراه لايحه بودجه الزامي است. در جداول فقط عناويني قابل طرح است كه در قوانين مصوب از جمله قانون برنامه پنجساله اي كه در حال اجرا است و به بودجه هاي سنواتي احاله شده يا برش يك ساله از آن برنامه باشد. جداول لايحه و مصوبه مجلس بايد حاوي استناد قانوني، موضوع، رديف، رقم و ساير اطلاعات مرتبط با بودجه باشد و در صدر، ذيل يا حاشيه جداول هيچ حكم يا توضيحي درج نمي شود، به جز در مواردي كه تبيين سياست هاي اجرائي بودجه، در حدود قانون برنامه پنجساله و ساير قوانين مصوب باشد. دولت مكلف است احكام قوانيني كه طي پنج سال منتهي به ارائه لايحه بودجه، به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيده و براي آن اعتباري پيش بيني نكرده است را به همراه لايحه به مجلس منعكس نمايد. شاخص هاي عملكرد و اهداف كمّي مرتبط با بودجه برنامه هاي قوه مقننه، قوه قضائيه، وزارتخانه ها، سازمان هاي مستقلي كه عالي ترين مقام آن را رئيس جمهور منصوب مي كند، نيروهاي مسلح، نهادهاي زير نظر مقام معظم رهبري و نهادهاي مصرّح در قانون اساسي، ضمن انطباق با قوانين بالادستي بايد به لايحه بودجه ضميمه شود. هيأت رئيسه موظف است پس از وصول لايحه بودجه، بلافاصله آن را براي اطلاع نمايندگان در سامانه «قانونگذاري و نظارت مجلس» بارگذاري كند و هم زمان به كميسيون تلفيق بودجه و كميسيون هاي تخصصي مربوط ارجاع نمايد. كميسيون تلفيق موظف است ظرف سه روز گزارش خود را در مورد رد يا تأييد كليات لايحه، به هيأت رئيسه مجلس ارسال كند. رسيدگي به كليات لايحه در صحن علني مجلس، مطابق بند «ج» ماده (108) اين قانون انجام مي شود. در جلسه رسيدگي به كليات، بعد از گزارش كميسيون تلفيق، گزارش كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات در مورد كليات به مدت ده دقيقه استماع مي شود. چنانچه كليات لايحه به تصويب مجلس نرسد، دولت موظف است ظرف پنج روز لايحه را با اصلاحات انجام شده مجدداً به مجلس تقديم كند. اگر كليات لايحه بودجه دوباره به تصويب نرسيد، فرايند اعاده به دولت تكرار مي شود. كميسيون تلفيق پس از دريافت لايحه اصلاح شده، از زمان وصول حداكثر دو روز فرصت دارد تا گزارش جديد رسيدگي به كليات را به مجلس ارائه كند. در صورتي كه كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون هاي تخصصي مربوط ارجاع مي شود. نمايندگان از زمان تصويب كليات پنج روز فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت نمايند؛ سپس هر كميسيون موظف است ضمن اطلاع رساني به نمايندگان پيشنهاددهنده، حداكثر ظرف پنج روز به پيشنهادهاي نمايندگان رسيدگي و گزارش كميسيون مربوط را به كميسيون تلفيق ارسال كند. كميسيون تلفيق موظف است ظرف مدت ده روز به پيشنهادهاي واصله از كميسيون ها رسيدگي كند و گزارش آن را در سامانه بارگذاري نمايد. فرصت كميسيون تلفيق فقط براي يك بار و حداكثر تا پنج روز قابل تمديد است. كميسيون تلفيق به ترتيب به پيشنهادهاي مربوط به جداول الزامات منابع و ارقام آن و جداول الزامات مصارف و ارقام آن رسيدگي مي كند. پس از بارگذاري گزارش كميسيون تلفيق، كميسيون ها و نمايندگان مي توانند ظرف سه روز پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت كنند. در صحن علني، گزارش كميسيون تلفيق به ترتيب جداول الزامات منابع و ارقام آن، سپس جداول الزامات مصارف و ارقام آن رسيدگي مي شود. پس از اتمام بخش منابع در صورت تغيير ارقام گزارش، كميسيون تلفيق حداكثر سه روز فرصت دارد تا تغييرات مذكور را در جداول مصارف اعمال و گزارش جديد را بارگذاري نمايد. نمايندگان حداكثر بيست و چهار ساعت فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در مورد گزارش جديد كميسيون تلفيق ثبت كنند. در زمان رسيدگي به گزارش كميسيون تلفيق در صحن علني، رديف هاي الزامات منابع و مصارف به صورت مستقل و جداولي كه ماهيت مستقل دارد، هر جدول به طور مجزا مورد رسيدگي قرار مي گيرد و با توضيح سخنگوي كميسيون تلفيق حداكثر به مدت پنج دقيقه، دو مخالف، دو موافق، نماينده دولت و سخنگوي كميسيون تلفيق هر كدام حداكثر سه دقيقه، رأي گيري به عمل مي آيد. چنانچه گزارش كميسيون تلفيق در هر مورد به تصويب نرسد، پيشنهادهاي كميسيون ها و سپس نمايندگان به ترتيب بازگشت به لايحه، حذف و اصلاح مطرح مي شود و پس از توضيح نماينده پيشنهاددهنده، يك نفر مخالف، يك نفر موافق، نماينده دولت و سخنگوي كميسيون تلفيق هر يك به مدت حداكثر سه دقيقه، رأي گيري مي شود. پس از اتمام رسيدگي به پيشنهادها، مجدداً اصل آن با اعمال تغييرات مصوب، به رأي گذاشته مي شود. اگر در اين مرحله اصل رأي نياورد، براي بررسي بيشتر به كميسيون تلفيق ارجاع مي شود. كميسيون تلفيق موظف است حداكثر ظرف دو روز گزارش بخش ارجاع شده را به مجلس ارائه كند. هر بخشي كه به كميسيون ارجاع مي شود، نمايندگان دوازده ساعت فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در مورد آن، در سامانه ثبت نمايند. تبصره 1 (الحاقي 12ˏ06ˏ1404)ـ اعضاي كميسيون تلفيق نمي توانند در جريان رسيدگي پيشنهاد جديد مطرح كنند. در صورت ضرورت، هيأت رئيسه كميسيون تلفيق مي تواند كارگروههايي را براي بررسي موضوعات معين تشكيل دهد. پيشنهاد آن كارگروهها براي بررسي به كميسيون تلفيق ارائه مي شود. تبصره 2 (الحاقي 12ˏ06ˏ1404)ـ مشروح مذاكرات جلسات علني كميسيون تلفيق انتشار مي يابد. نمايندگاني كه عضو كميسيون تلفيق نيستند مي توانند بدون حق رأي در مذاكرات كميسيون تلفيق شركت كنند و به عنوان موافق يا مخالفِ پيشنهادهايي كه مطرح مي شود، اظهارنظر نمايند. تبصره 3(الحاقي 12ˏ06ˏ1404)- در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مي باشد. پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد. تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود. تبصره 4(الحاقي 12ˏ06ˏ1404)- نحوه رسيدگي به متمم، اصلاحيههاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيشبيني نشده طبق مقررات معمول در اين آيين نامه خواهد بود. تبصره 5(الحاقي 12ˏ06ˏ1404)- دولت مكلف است گزارش عملكرد بودجه سال گذشته و صورتهاي مالي حسابرسي شده، بودجه تفصيلي سال جاري و عملكرد بودجه مصوب شش ماهه اول سال جاري تمامي شركتهاي دولتي، بانكها و مؤسسات انتفاعي وابسته به دولت و شركتها و مؤسساتي كه مستلزم ذكر يا تصريح نام است از قبيل: شركتهاي تابعه وزارت نفت، سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني، سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، بيمه مركزي ايران، شركت سهامي بيمه ايران، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، بانك ملي ايران و سازمان بنادر و دريانوردي و همچنين بودجه پيشنهادي سال آينده آنها و شاخصهاي كلان كل بودجه را تا پانزدهم آذرماه هر سال به همراه گزارش ارزيابي بر مبناي شاخصهاي مالي و عملكردي به تفكيك به مجلس شوراي اسلامي تسليم كند. كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات بلافاصله گزارشها را به ديوان محاسبات كشور ارجاع مي دهد تا ديوان پس از بررسي و اظهارنظر، گزارش خود را ظرف مدت بيست روز جهت تصويب به كميسيون مذكور ارائه كند. گزارش كميسيون ملاك بررسي بودجه است و همزمان با لايحه بودجه كل كشور طبق مواد اين قانون مورد رسيدگي قرار مي گيرد. 1 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ احكام مورد نياز براي اجراي بودجه كل كشور 2 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ سقف منابع بودجه عمومي دولت به تفكيك درآمدها و واگذاري دارايي هاي سرمايه اي و مالي و اجزاي اصلي آنها از جمله: ماليات و حقوق و عوارض گمركي، درآمد ناشي از فروش كالا، خدمات و حقوق مالكانه، منابع حاصل از فروش نفت، گاز، ميعانات گازي و فرآورده هاي نفتي و گازي، منابع حاصل از واگذاري سهام، سهم الشركه و اموال دولت و واگذاري اوراق مالي اسلامي 3 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ ترازهاي عملياتي، سرمايه اي و مالي بودجه عمومي دولت 4 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ فروض برآورد منابع و مصارف بودجه دولت موظف است اين بخش را حداكثر تا اول آبان هر سال به مجلس تقديم كند. فقط احكامي قابل درج در مادهواحده است، كه اثر مستقيم بر منابع يا مصارف بودجه دارد، يا براي تأمين مالي بخشي از وظايف قانوني دولت از جمله گسترش سرمايه گذاري، حمايت از اشتغال و ازدواج، ترويج فرزندآوري و تأمين مسكن نيازمندان از محلهايي غير از بودجه عمومي دولت، در نظر گرفته شده باشد. هيأت رئيسه موظف است پس از وصول اين بخش، بلافاصله آن را براي اطلاع نمايندگان در «سامانه قانونگذاري و نظارت مجلس»، بارگذاري و به كميسيون تلفيق و ساير كميسيون ها ارجاع نمايد. كميسيون تلفيق موظف است ظرف پنج روز گزارش خود را در مورد رد يا تأييد كليات ماده واحده به هيأت رئيسه مجلس ارسال كند. رسيدگي به كليات ماده واحده در صحن مجلس مطابق بند «ج» ماده (108) اين قانون انجام مي شود. در جلسه رسيدگي به كليات، بعد از گزارش كميسيون تلفيق، گزارش كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات در مورد كليات به مدت ده دقيقه استماع مي شود. چنانچه در اين مرحله، كليات ماده واحده به تصويب مجلس نرسد، دولت موظف است ظرف هفت روز، ماده واحده را با اصلاحات، مجدداً به مجلس تقديم كند. در اين صورت كميسيون تلفيق دو روز فرصت دارد تا گزارش جديد رسيدگي به كليات را به مجلس گزارش نمايد. در صورتي كه كليات ماده واحده به تصويب مجلس برسد، به كميسيون هاي مربوط ارجاع مي شود. نمايندگان از زمان تصويب كليات، پنج روز فرصت دارند پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت نمايند. پس از آن هر كميسيون موظف است ضمن اطلاع رساني به نمايندگان پيشنهاددهنده حداكثر ظرف پنج روز (بدون احتساب تعطيلات رسمي) به پيشنهادهاي نمايندگان رسيدگي و گزارش كميسيون مربوط را به كميسيون تلفيق ارسال كند. كميسيون تلفيق موظف است حداكثر ظرف ده روز (بدون احتساب تعطيلات رسمي) به پيشنهادهاي واصله از كميسيونها رسيدگي و گزارش آن را در سامانه بارگذاري نمايد. پس از بارگذاري گزارش كميسيون تلفيق، كميسيونها و نمايندگان ميتوانند ظرف سه روز پيشنهادهاي خود را در مورد گزارش كميسيون تلفيق ثبت كنند. در زمان مطرح شدن گزارش كميسيون تلفيق در صحن علني، ابتداء پيشنهادهاي كميسيون ها و سپس پيشنهادهاي نمايندگان مورد رسيدگي قرار مي گيرد و در مورد آن رأي گيري مي شود. همچنين در كميسيون تلفيق و در صحن، ابتداء به پيشنهادهاي مربوط به منابع و سپس به ساير پيشنهادها رسيدگي مي شود.مهلت مجلس براي رسيدگي به بخش اول، از زمان وصول حداكثر دو ماه است. پس از اتمام رسيدگي بخش اول لايحه بودجه، مصوبه مجلس به شوراي نگهبان ارسال و پس از تأييد آن شورا به دولت ابلاغ مي شود. تبصره ۱- در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مي باشد. پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد. تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود. تبصره ۲- نحوه رسيدگي به متمم، اصلاحيههاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيشبيني نشده طبق مقررات معمول در اين آيين نامه خواهد بود. تبصره 3- دولت مكلف است گزارش عملكرد بودجه سال گذشته و صورتهاي مالي حسابرسي شده، بودجه تفصيلي سال جاري و عملكرد بودجه مصوب شش ماهه اول سال جاري تمامي شركتهاي دولتي، بانكها و مؤسسات انتفاعي وابسته به دولت و شركتها و مؤسساتي كه مستلزم ذكر يا تصريح نام است از قبيل: شركتهاي تابعه وزارت نفت، سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني، سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، بيمه مركزي ايران، شركت سهامي بيمه ايران، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، بانك ملي ايران و سازمان بنادر و دريانوردي و همچنين بودجه پيشنهادي سال آينده آنها و شاخصهاي كلان كل بودجه را تا پانزدهم آبان ماه هر سال به همراه گزارش ارزيابي بر مبناي شاخصهاي مالي و عملكردي به تفكيك به مجلس شوراي اسلامي تسليم كند. كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات بلافاصله گزارشها را به ديوان محاسبات كشور ارجاع مي دهد تا ديوان پس از بررسي و اظهارنظر، گزارش خود را ظرف مدت بيست روز جهت تصويب به كميسيون مذكور ارائه كند. گزارش كميسيون ملاك بررسي بودجه است و همزمان با لايحه بودجه كل كشور طبق مواد اين قانون مورد رسيدگي قرار مي گيرد.
ماده 183
ماده ۱۸۳- جلسات مجلس براي رسيدگي به بودجه سالانه بايد بلاانقطاع در كليه ايام هفته غيراز جمعه و تعطيلات رسمي ، حداقل روزي چهار ساعت منعقد گردد و تا موقعي كه شور و مذاكره پايان نيافته و رأي مجلس أخذ نشده است از دستور خارج نمي شودو هيچ لايحه يا طرح ديگر نمي تواند مطرح باشد مگر لايحه يك يا چند دوازدهم بودجه درصورت ضرورت. تبصره - اگر مطالب فوري و فوتي اعم از طرح ها و لوايح دو فوريتي و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبرانناپذيري باشد، در اين صورت براي طرح و تصويب آن زمان مشخصي معين مي شود.
ماده 184
ماده ۱۸۴- چنانچه لايحه بودجه سالانه كشور تا تاريخ تعيين شده در اين آيين نامه به مجلس تسليم نشود دولت موظف است لايحه چند دوازدهم بودجه را نيز به مجلس تسليم نمايد. اين لايحه پس از چاپ و توزيع در دستور كار مجلس قرار مي گيرد. ابتداء نماينده دولت و سپس دو مخالف و دو موافق به ترتيب هركدام به مدت پنج دقيقه صحبت مي كنند و سپس كليات لايحه به رأي گذاشته مي شود. درصورت تصويب، رسيدگي به لايحه در رديف اول دستور جلسه علني بعد قرار مي گيرد. در وقت رسيدگي ابتداء پيشنهاد نمايندگان درخصوص ميزان چند دوازدهم مطرح و درصورت عدم تصويب نسبت به عدد چند دوازدهم پيشنهادي دولت رأي گيري مي شود. تبصره ۱- مجلس چند دوازدهم بودجه را بر مبناي آخرين قانون بودجه سالانه مصوب مجلس رسيدگي مي نمايد. تبصره ۲- حداكثر مدتي كه مجلس مي تواند براي بودجه چند دوازدهم تصويب نمايد سه دوازدهم است
ماده 185
ماده ۱۸۵- رسيدگي به طرح ها و لوايح مربوط به شرح و تفسير قوانين عادي يك شوري است و مي تواند با فوريت مورد مذاكره قرارگيرد، در تفسير قوانين بحث در كليات و جزئيات از هم تفكيك نمي شود
ماده 186
ماده ۱۸۶- در صورتي كه استفساريه به صورت عادي و يك فوريتي باشد، پس از گزارش كميسيون و توضيح سخنگو، يك مخالف و يك موافق، هر يك به مدت ده دقيقه صحبت خواهند كرد. با پيشنهاد رئيس و يا ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس مدت صحبت و تعداد مخالف و موافق تا دو برابر قابل تغيير است. در مورد تفسير قوانين نماينده دولت هم مي تواند صحبت كند.
ماده 187
ماده ۱۸۷- در صورتي كه گزارش كميسيون و همينطور پيشنهادهاي ديگر كه به كميسيون رسيده است، به تصويب مجلس نرسد، هر نماينده مي تواند نظر خود را كتباً به هيأت رئيسه بدهد. پيشنهادها به ترتيب وصول مورد بحث قرار مي گيرد و اگر پيشنهادي به تصويب نرسيد موضوع براي بحث بيشتر به كميسيون ارجاع مي شود.
ماده 188
ماده ۱۸۸- درصورتي كه تفسير به صورت دو فوريتي و سه فوريتي باشد همانند ديگر طرح ها و لوايح دو فوريتي و سه فوريتي مورد رسيدگي قرار مي گيرد.
ماده 189
ماده ۱۸۹- متن پيشنهادي معاونت قوانين مجلس شوراي اسلامي كه به منظور تنقيح قوانين تهيه شده است، با امضاي حداقل پانزده نفر از نمايندگان به عنوان طرحهاي تنقيحي به رئيس جلسه تقديم مي شود. هيأت رئيسه پس از اعلام وصول نسبت به ارجاع آن به كميسيون هاي مربوط اقدام مي كند.
ماده 190
ماده ۱۹۰- گزارش طرحهاي تنقيحي به صورت يك شوري و بدون تفكيك كليات و جزئيات در صحن مجلس مورد بحث و بررسي قرار مي گيرد. پس از گزارش سخنگوي كميسيون و صحبت سه مخالف و سه موافق به ترتيب يك مخالف و يك موافق و توضيح معاون قوانين مجلس هر كدام به مدت ده دقيقه و توضيحات نهائي سخنگوي كميسيون به مدت پنج دقيقه، گزارش كميسيون به رأي گذاشته مي شود. در صورت عدم تصويب گزارش مزبور، مجدداً به كميسيون ارجاع مي شود تا نسبت به اعمال اصلاحات اقدام و گزارش آن را به مجلس ارائه كند، تا حسب روال اين ماده رسيدگي شود. تبصره - در صورتي كه گزارش كميسيون داراي موارد (موضوعات) متعدد باشد، براي هر يك از موارد به تفكيك رأي گيري مي شود
ماده 191
ماده ۱۹۱- در مواردي كه طرح يا لايحه قانوني مربوط به امور داخلي مجلس نباشد، از طريق هيأت رئيسه به وزير يا مسئول اجرائي مربوطه رسماً اطلاع داده مي شودتا خود يا معاون او كه رسماً به مجلس معرفي شده در جلسه علني حاضر شود و در مذاكرات شركت نمايد. درصورت اطلاع و عدم حضور وزير يا معاون بدون عذر موجه، ازطرف رئيس مجلس مؤاخذه خواهد شد. به هر صورت، در همان جلسه، حتي با عدم حضور وزير يا مسئول اجرائي مربوطه، طرح يا لايحه مورد بررسي قرار خواهد گرفت و اتخاذ تصميم خواهد شد
ماده 192
ماده ۱۹۲- سؤالات توضيحي نمايندگان، در شور اول يا دوم طرح ها و لوايح كه مربوط به موضوعات مورد بحث باشد، در مجلس كتباً به رئيس مجلس تقديم مي شود. رئيس اين سوالات را به سخنگوي كميسيون مربوط يا به نماينده دولت مي دهد تا به هنگام توضيح و يا توجيه به آن پاسخ داده شود
ماده 193
ماده ۱۹۳- درصورتي كه حداقل بيست و پنج نفر از نمايندگان تا قبل از اتمام رسيدگي نهائي در مجلس كتباً از مجلس تقاضا كنند كه طرح يا لايحه قانوني واصل شده به مجلس براي مدت معيني مسكوت بماند، پس از توضيح يكي از پيشنهاد دهندگان به مدت پنج دقيقه و پاسخ آن از طرف يك مخالف به مدت حداكثر پنج دقيقه، رأي گرفته مي شود. تقاضاي مسكوت ماندن لايحه بدون موافقت معاون حقوقي و امور مجلس رئيس جمهور يا وزير يا معاون امور مجلس ذيربط پذيرفته نخواهد شد. تقاضاي مسكوت ماندن در هر طرح و لايحه فقط براي يك مرتبه مجاز خواهد بود. هيأت رئيسه موظف است پس از گذشت مدت مسكوت ماندن، طرح يا لايحه را مجدداً در دستور كار مجلس قرار دهد. تبصره - چنانچه تقاضاي مسكوت ماندن براي انجام اصلاحات طرح يا لايحه باشد پس از تصويب مسكوت ماندن به كميسيون ذيربط جهت انجام اصلاحات ارجاع مي گردد. نحوه رسيدگي به اصلاحات همچون رسيدگي در شور دوم طرح ها و لوايح خواهد بود
ماده 194
ماده ۱۹۴- اخطار راجع به منافي بودن طرح ها و لوايح و ساير موضوعات مورد بحث در مجلس با قانون اساسي مقدم بر اظهارات ديگر است و مذاكرات در موضوع اصلي را متوقف مي كند. اين اخطار بايد قبل از رأي گيري و با استناد به اصل مربوطه حداكثر ظرف سه دقيقه به عمل آيد. درصورتي كه رئيس مجلس اخطار را وارد بداند بدون بحث از مجلس نظرخواهي مي نمايد چنانچه مجلس اخطار را وارد دانست رئيس نسبت به پذيرش اصلاحات پيشنهادي يا حذف مورد اشكال يا ارجاع آن به كميسيون گزارش دهنده جهت بررسي مجدد اقدام خواهد كرد
ماده 195
ماده ۱۹۵- درصورتي كه نمايندگان نسبت به اجراي آيين نامه داخلي مجلس تخلفي را كه مربوط به همان جلسه باشد مشاهده نمايند، حق دارند بلافاصله مورد تخلف را قبل از رأي گيري و با استناد به ماده مربوطه بدون خروج از موضوع حداكثر ظرف سه دقيقه تذكر دهند و اگر مربوط به آن جلسه نباشد بعد از نطق و يا پايان جلسه، قبل از اعلام ختم آن حداكثر ظرف سه دقيقه تذكر دهند چنانچه رئيس تذكر را وارد بداند موظف است به آن ترتيب اثر دهد.
ماده 196
ماده ۱۹۶- اخطار و تذكر پس از رأي گيري در مجلس درباره موضوع رأي گيري شده پذيرفته نمي شود و مصوبات مجلس قابل تغيير يا اصلاح يا ارجاع به كميسيون نيست و بايد مراحل تعيين شده در اين آيين نامه اجراء شود
ماده 197
ماده ۱۹۷- كليه مصوبات مجلس رسماً به شوراي نگهبان فرستاده مي شود. در صورتي كه شورا ظرف ده روز پس از وصول يا پس از انقضاي ده روز تمديد مذكور در اصل نود و پنجم (۹۵) قانون اساسي، مخالفت خود را اعلام نكرد، طبق اصل نود و چهارم (۹۴) قانون اساسي، مصوبات از طرف مجلس جهت امضاء و ابلاغ به رياست جمهوري ارسال مي شود. تبصره - روز وصول مصوبه و روز اعلام نظر شوراي نگهبان به مجلس جزء مهلت هاي مقرر محسوب نمي گردد.
ماده 198
ماده ۱۹۸- مصوبات مجلس تا زمان اعلام نظر نهائي شوراي نگهبان از دستور خارج نمي شود. شوراي نگهبان، درصورت رد مصوبات مجلس، موظف است علت رد را صريحاً به مجلس گزارش نمايد تا بلافاصله تكثير و توزيع شود
ماده 199
ماده ۱۹۹- مصوبات عادي و يك فوريتي مجلس كه از طرف شوراي نگهبان رد شده به كميسيون مربوطه ارسال مي شودو با اعلام وقت قبلي با حضور نماينده شوراي نگهبان، موارد اعتراض براي اصلاح مورد بحث قرار مي گيرد. درصورت عدم حضور نماينده شوراي نگهبان در موعد اعلام شده، كميسيون با ملحوظ نمودن نظر شوراي نگهبان كار خود را انجام مي دهد. نمايندگاني كه پيشنهاد اصلاحي دادهاند، در اين مرحله مي توانند در كميسيون شركت نمايند. نظر كميسيون همراه پيشنهادهاي نمايندگان در مجلس مطرح مي شودو طبق معمول شور دوم مورد بحث و رأي قرار مي گيرد. چنانچه درمورد مادهاي، كميسيون نيز همراه پيشنهادهاي ديگر پيشنهاد داده باشد، اول پيشنهاد كميسيون به رأي گذاشته مي شودو در صورت عدم تصويب، پيشنهادهاي ديگر مطرح مي شود. در صورت عدم تصويب پيشنهاد كميسيون و يا پيشنهادهاي قبلي نمايندگان در مجلس، پيشنهادهاي جديد پذيرفته مي شودو درباره آنها بحث و رأيگيري به عمل مي آيد. تبصره ۱- پس از ايراد شوراي نگهبان، دولت حق پيشنهاد اصلاح لايحه را ندارد مگر در موارد ايراد شوراي نگهبان. تبصره ۲- شوراي نگهبان نمي تواند پس از گذشت مهلت هاي مقرر و رفع ايراد در نوبت اول، مجدداً مغايرت موارد ديگري را كه مربوط به اصلاحيه نمي باشد بعد از گذشت مدت قانوني به مجلس اعلام نمايد مگر در رابطه با انطباق با موازين شرعي. تبصره ۳- اگر با اصلاح ماده مورد ايراد شوراي نگهبان، ماده به كلي خاصيتش را از دست بدهد، مي توان آن را حذف كرد.
ماده 200
ماده ۲۰۰- پس از بررسي گزارش كميسيون كه در آن نظر شوراي نگهبان ملحوظ شده است و رأيگيري نسبت به آن، مصوبه مجدداً به شوراي نگهبان ارسال مي شود. اگر اين مصوبه هنوز وافي به نظرات شوراي نگهبان نباشد، مجدداً در مجلس مطرح مي گردد، درصورتي كه مجلس با در نظرگرفتن حفظ مصلحت نظام همچنان بر رأي خود باقي باشد رئيس مجلس مصوبه مذكور را به مجمع تشخيص مصلحت نظام ارسال مي دارد. مجمع موظف است تنها در موارد اختلاف و ديگر موارد مربوط به آن اظهارنظر قطعي نموده و گزارش آن را جهت طي مراحل بعدي به رئيس مجلس اعلام نمايد.
ماده 201
ماده ۲۰۱- براي بررسي تقاضاي همه پرسي موضوع اصل پنجاه و نهم (۵۹) قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران كميسيون ويژه اي مركب از پانزده نفر از نمايندگان با رأي مستقيم مجلس شوراي اسلامي تشكيل مي شود تا مطابق مقررات حاكم بر تشكيل و نحوه اداره كميسيون هاي ديگر موضوع را بررسي و گزارش خود را به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد. تبصره ۱- رسيدگي به درخواست همه پرسي يك شوري است. درصورت تقاضاي فوريت براي آن مطابق مواد مربوطه مورد رسيدگي قرار مي گيرد. تبصره ۲- مدت زمان صحبت مخالفين و موافقين در صحن علني مجلس حداكثر چهار ساعت و براي هر نفر حداكثر پانزده دقيقه خواهد بود. نحوه ثبت نام و نطق مخالفين و موافقين مطابق ماده (۱۱۱) آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي خواهد بود. نماينده دولت و سخنگوي كميسيون ويژه هركدام مي توانند تا يك ساعت توضيحات خود را ارائه دهند. تبصره ۳- پس از پايان مذاكرات، رأي گيري علني و با ورقه به عمل خواهد آمد. نحوه رأي گيري به ترتيب زير خواهد بود: الف- اصل مصوبه كميسيون ويژه ب- پيشنهاد جايگزين اصل درخواست اوليه ج- پيشنهاد جايگزين كميسيون هاي فرعي به ترتيب وصول د- پيشنهاد جايگزين نمايندگان به ترتيب وصول تبصره ۴- در مرحله طرح هريك از پيشنهادات علاوه بر پيشنهاد دهنده يك موافق و يك مخالف و نماينده دولت و سخنگوي كميسيون هر يك حداكثر به مدت ده دقيقه مي توانند صحبت كنند. تبصره ۵- مناط تصويب درخواست همه پرسي موضوع اصل پنجاه و نهم (۵۹) قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، رأي مثبت حداقل دوسوم مجموع نمايندگان خواهد بود.