قانون آیین نامه داخلى مجلس شوراى اسلامی

فصل سوم - نظارت

مبحث اول - نحوه بررسي اصول هشتاد و هشتم (۸۸) و هفتاد و ششم (۷۶) قانون اساسي

مبحث دوم – نمايندگان ناظر در مجامع، هيأت ها و شوراها

مبحث سوم - نحوه رسيدگي ديوان محاسبات به اجراي بودجه سالانه كل كشور

مبحث چهارم – استيضاح

مبحث پنجم - گزارش رئيس جمهور و وزرا به مجلس شوراي اسلامي

مبحث ششم - ساير مقررات

ماده ۲۰۶- در كليه مواردي كه نماينده يا نمايندگان مطابق اصل هشتاد و هشتم (۸۸) قانون اساسي، از رئيس جمهور يا وزير درباره يكي از وظايف آنان حق سؤال دارند، مي توانند درخصوص موضوع مورد نظر به رئيس جمهور و وزير مسئول كتباً تذكر دهند. هيأت رئيسه خلاصه تذكر را در جلسه علني مجلس قرائت و متن كامل تذكر را به رئيس جمهور يا وزير مربوط ابلاغ مي نمايد. تبصره (اصلاحي 24ˏ12ˏ1400)- قبل از پايان هر جلسه علني حداكثر پنج نفر از نمايندگان مي توانند هر كدام به مدت دو دقيقه تذكر شفاهي دهند و در صورتي كه متقاضيان بيش از پنج نفر باشند به قيد قرعه تعيين مي شوند. نمايندگان نمي توانند در مدت يك ماه بيش از يك بار تذكر شفاهي دو دقيقه اي فوق را بدهند و حق واگذاري به نماينده ديگر را ندارند.و همچنين پس از اتمام تذكر دو دقيقه اي،‌ به تناسب وقت باقيمانده از جلسه علني در صورت درخواست هر يك از نمايندگان ديگر براي بيان تذكر موارد ضروري، رئيس جلسه مي تواند حداكثر به هشت نماينده فرصت تذكر شفاهي يك دقيقه اي اختصاص دهد.

ماده ۲۰۷- نحوه رسيدگي به سؤال نماينده از وزير به شرح ذيل خواهد بود: ۱- هر نماينده مي تواند راجع به مسائل داخلي و خارجي كشور از وزير مسئول درباره وظايف او سؤال نمايد. سؤال بايد كتبي و صريح بوده و در فرم مخصوص كه هيأت رئيسه تهيه مي نمايد توسط نماينده تنظيم و به هيأت رئيسه تسليم شود. هيأت رئيسه موظف است سؤال را فوري به كميسيون تخصصي ذي ربط ارسال نمايد. ۲- كميسيون موظف است حداكثر ظرف پانزده روز پس از وصول سؤال، جلسه اي با حضور وزير و سؤال كننده تشكيل دهد و با استماع نظرات سؤال كننده و وزير و بررسي هاي لازم، به موضوع رسيدگي كند. ۳- چنانچه سؤال كننده، توضيحات وزير را قانع كننده نداند، كميسيون با تعيين قلمرو «ملي» يا «منطقه اي» سؤال، بلافاصله نسبت به ارجاع سؤال ملي به هيأت رئيسه جهت اعلام وصول در اولين جلسه علني اقدام مي نمايد. ۴- در رابطه با سؤال منطقه اي، كميسيون موظف است حداكثر ظرف مدت ده روز نسبت به ارائه راه حل و ارسال گزارش به هيأت رئيسه مجلس و رئيس جمهور(توسط رئيس مجلس) اقدام نمايد. هيأت رئيسه مساعي لازم نسبت به حل موضوع سؤال منطقه اي را به عمل مي آورد. چنانچه پس از پانزده روز از ارجاع نامه كميسيون، نماينده سؤال كننده همچنان موضوع را حل و فصل نشده بداند، از هيأت رئيسه درخواست طرح سؤال منطقه اي در جلسه علني را مي نمايد. هيأت رئيسه موظف است در اولين جلسه علني، سؤال منطقه اي را اعلام وصول و فوري به وزير ابلاغ و به كميسيون ذي ربط ارسال نمايد. كميسيون موظف است ظرف يك هفته گزارش نهائي را به هيأت رئيسه ارائه نمايد. ۵- طبق اصل هشتاد و هشتم(۸۸) قانون اساسي، وزير مورد سؤال مكلف است حداكثر ظرف مدت ده روز از تاريخ ابلاغ سؤال در مجلس حضور يافته و به سؤال پاسخ دهد مگر آنكه وزير به صورت رسمي و با عذرموجه تقاضاي تأخير حداكثر براي مدت ده روز داشته باشد. تبصره ۱- چنانچه نماينده يا نمايندگان سؤال كننده چهل و هشت ساعت قبل از زمان حضور وزير درخواست تعويق بررسي سؤال خود را مكتوب به كميسيون ذي ربط ارائه كنند، كميسيون مي تواند بررسي سؤال را فقط براي يك بار حداكثر به مدت يك ماه به تعويق بيندازد. تبصره ۲- هيأت رئيسه مكلف است هرگاه تعداد سؤالات قابل طرح در صحن علني ايجاب نمايد يك جلسه علني در هفته را به پاسخگويي به سؤالات اختصاص دهد. تبصره ۳- هيأت رئيسه مي تواند كليه سؤالات يك نماينده از يك وزير را كه آماده طرح در جلسه علني باشد در يك جلسه در دستور قرار دهد. در اين صورت حداكثر زمان اختصاص داده شده نبايد از يك ساعت بيشتر شود كه به همان ترتيب و تناسب طرح سؤال از وزير در جلسه علني، به نماينده و وزير تخصيص مي يابد. تبصره ۴- جهت رعايت حق نمايندگان براي ايفاي وظايف نظارتي، هيأت رئيسه موظف است ترتيبي اتخاذ نمايد تا سؤالات نمايندگاني كه در مجلس طرح نشده يا تعداد كمتري از سؤالات آنان در دستور قرار گرفته است، با اولويت بررسي و در دستور كار قرار گيرد.

ماده ۲۰۸- در جلسه علني ابتداء گزارش كميسيون متضمن طرح سؤال و بررسي هاي انجام شده توسط سخنگوي كميسيون به مدت حداكثر پنج دقيقه مطرح مي شود سپس وزير و نماينده سؤال¬كننده به ترتيب و هركدام حداكثر به مدت پانزده دقيقه توضيحات خود را ارائه مي دهند و در صورت قانع نشدن نماينده، رئيس جلسه نظر مجلس را در اين مورد أخذ مي كند. در صورتي كه اكثر نمايندگان حاضر از پاسخ وزير قانع نشوند، به منزله وارد بودن سؤال است و رئيس مجلس موظف است موضوع را به رئيس جمهور جهت رسيدگي ارجاع دهد. تبصره ۱- عدم حضور وزير در مجلس و كميسيون به منزله وارد بودن سؤال مي باشد. تبصره ۲- سؤال كننده يا وزير مي توانند از وقت خود در جلسه علني طي دونوبت استفاده نمايند. تبصره ۳- گزارش كميسيون حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح سؤال در مجلس بايد چاپ و بين نمايندگان توزيع شود. تبصره ۴- در صورتي كه سؤال توسط چند نماينده تنظيم گردد، نماينده منتخب سؤال كنندگان جهت توضيح سؤال در كميسيون و صحن علني بايد در فرم مربوط به سؤال مشخص گردد در صورت عدم توافق سؤال كنندگان، نماينده آنها توسط يكي از اعضاي هيأت رئيسه به قيد قرعه انتخاب خواهد شد. تبصره ۵- سؤال مي تواند شامل اجزاي متعدد باشد. تبصره ۶- با تغيير وزير، سؤالاتي كه به تشخيص كميسيون تخصصي مربوط به عملكرد فردي وزير است از دستور كار خارج مي شود و گزارش آن به هيأت رئيسه ارائه مي گردد.

ماده ۲۰۹- چنانچه در هر دوره مجلس، سه بار با رأي اكثريت نمايندگان حاضر، سؤالات نمايندگان از هر وزير وارد تشخيص داده شود طرح استيضاح وزير در صورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي با تأكيد بر موضوع سؤالات مطرح شده بدون ارجاع به كميسيون در اولين جلسه علني اعلام وصول مي شود.

ماده ۲۱۰- براساس اصل هشتاد و هشتم(۸۸) قانون اساسي، درصورتي كه حداقل يك چهارم كل نمايندگان بخواهند درباره يك يا چند وظيفه رئيس جمهور سؤال كنند، بايد سؤال يا سؤالات خود را به طور صريح و روشن و مختصر همگي امضاء و به رئيس مجلس تسليم نمايند. رئيس مجلس موضوع را در اسرع وقت به كميسيون هاي تخصصي مربوط، ارجاع مي نمايد. هر كميسيون موظف است حداكثر ظرف يك هفته با حضور نماينده معرفي شده رئيس جمهور به آن كميسيون و نماينده منتخب سؤال كنندگان تشكيل جلسه دهد. در اين جلسه نماينده رئيس جمهور پاسخ مقتضي را از طرف رئيس جمهور ارائه خواهد نمود تا به نمايندگان سؤال كننده گزارش شود. پس از يك هفته از طرح سؤال در كميسيون يا كميسيون ها چنانچه هنوز حداقل يك چهارم كل نمايندگان مجلس از سؤال خود منصرف نشده باشند رئيس مجلس موظف است در اولين جلسه سؤال يا سؤالات آنان را قرائت و فوراً براي رئيس جمهور ارسال كند. اين سؤال يا سؤالات ظرف چهل و هشت ساعت تكثير و در دسترس نمايندگان قرار مي گيرد. تبصره ۱- تعداد سؤالات نبايد از پنج سؤال بيشتر باشد. تبصره ۲- پس از ارسال سؤال يا سؤالات براي رئيس جمهور، كاهش امضاءها سبب خروج سؤال يا سؤالات از دستور نمي گردد.

ماده ۲۱۱- رئيس جمهور موظف است ظرف يك ماه از تاريخ دريافت سؤال يا سؤالات، در جلسه علني مجلس حضور يابد و به سؤال يا سؤالات مطروحه نمايندگان پاسخ گويد مگر با عذر موجه با تشخيص مجلس شوراي اسلامي. مدت طرح سؤال يا سؤالات از طرف نمايندگان منتخب سؤال كنندگان حداكثر سي دقيقه و مدت پاسخ رئيس جمهور حداكثر يك ساعت است كه طرفين مي توانند وقت خود را به دو بخش تقسيم نمايند. در اين صورت همه سؤالات و پاسخ ها در بخش اول وقت هريك از دوطرف بيان مي شود و در بخش دوم ابهامات سؤال كنندگان و پاسخ هاي رئيس جمهور مطرح مي گردد. تبصره - پس از اين مرحله، درباره پاسخ رئيس جمهور به هر يك از سؤالات از نظر قانع كننده بودن به صورت جداگانه رأي گيري مي شود. چنانچه اكثريت نمايندگان حاضر در جلسه از پاسخ رئيس جمهور به سؤالي قانع نشده باشند و موضوع مورد سؤال، نقض قانون و يا استنكاف از قانون محسوب شود، آن سؤال به قوه قضائيه ارسال مي شود

ماده ۲۱۲- هرگاه نماينده اي، تحقيق و تفحص در هر يك از امور كشور را لازم بداند تقاضاي خود را به صورت كتبي به هيأت رئيسه مجلس تسليم نموده و هيأترئيسه ظرف چهل و هشت ساعت آن را به كميسيون تخصصي ذيربط جهت رسيدگي ارجاع مي نمايد. كميسيون موظف است حداكثر ظرف دو هفته از تاريخ وصول، اطلاعاتي را كه در اين زمينه كسب نموده در اختيار متقاضي يا متقاضيان قرار دهد. درصورتي كه متقاضي يا متقاضيان، اطلاعات كميسيون را كافي تشخيص ندهند، كميسيون موظف است ظرف يك هفته از متقاضي يا متقاضيان و بالاترين مقام دستگاه اجرائي ذيربط دعوت به عمل آورد و دلايل ضرورت تحقيق و تفحص و نظرات مقام فوق الذكر را استماع نمايد و تا مدت ده روز گزارش خود را مبني بر تصويب يا رد تقاضاي تحقيق و تفحص به هيأت رئيسه مجلس ارائه دهد. اين گزارش خارج از نوبت در دستور هفته بعد مجلس قرار مي گيرد و پس از توضيح سخنگوي كميسيون و صحبت نماينده متقاضي تحقيق و تفحص هركدام حداكثر به مدت ده دقيقه، گزارش كميسيون بدون بحث به رأي گذاشته خواهد شد. در صورت تصويب انجام تحقيق و تفحص، موضوع به همان كميسيون تخصصي ذيربط جهت رسيدگي ارجاع مي گردد. كميسيون موظف است در مدت بيست روز اعضاي هيأت تحقيق و تفحص را كه حداقل يازده وحداكثر پانزده نفر خواهند بود از بين نمايندگان تعيين و به رئيس مجلس جهت صدور ابلاغ معرفي نمايد. چنانچه متقاضيان تحقيق و تفحص كمتر از پنج نفر باشند كليه آنان عضو هيأت خواهند بود، درغيراين صورت حداقل پنج نفر از اعضاي هيأت از ميان متقاضيان تحقيق و تفحص انتخاب خواهند شد. اعضاي هيأت از ميان خود يك رئيس، دو نائب رئيس و يك دبير انتخاب مي كنند. هيأت حداكثر در مدت يك ماه پس از پايان مهلت تحقيق و تفحص، گزارش خود را به كميسيون تسليم مي نمايد. كميسيون موظف است ظرف يك ماه گزارش هيأت را در جلسه مشترك اعضاي كميسيون و هيأت مطرح و گزارش نهائي را جهت قرائت در مجلس براي مدت نيم ساعت تنظيم و پس از تصويب به هيأت رئيسه ارسال نمايد. قبل از رأي گيري در رابطه با گزارش نهائي، وزير يا مقام مسئول از عملكرد خود دفاع خواهد نمود. هيأت رئيسه موظف است گزارش كميسيون را در دستور هفته بعد كاري مجلس قرار دهد تا توسط سخنگوي كميسيون قرائت گردد. تبصره ۱- موضوع تحقيق و تفحص با تشخيص هيأت رئيسه بايد صريح و قابل رسيدگي باشد. تبصره ۲- هيأت تحقيق و تفحص مي تواند از كارشناسان مورد وثوق با تأييد هيأت رئيسه مجلس استفاده نمايد. هيأت رئيسه موظف است تنخواه مورد درخواست هيأت را دراختيار رئيس هيأت قرار دهد تا براساس تصميمات هيأت هزينه و با تأييد هيأت رئيسه به هزينه قطعي منظور شود. تبصره ۳- چنانچه وزير يا بالاترين مقام دستگاه مورد تحقيق و تفحص تغيير كرده باشد و تحقيق و تفحص مربوط به عملكرد دوران مسئوليت آنان باشد بايد امكان دسترسي آنها به اسناد و مدارك جهت پاسخگويي فراهم گردد. تبصره ۴- كليه مكاتبات هيأت با امضاي رئيس هيأت و در غياب او نائبرئيس معتبر خواهد بود. تبصره ۵- كميسيون موظف است همزمان با ارائه گزارش نهائي به هيأت رئيسه، كليه اسناد، مدارك و پرونده هاي تحقيق و تفحص و يك نسخه از گزارش نهائي را به كميسيون اصل نودم(۹۰) قانون اساسي جهت اقدام قانوني و نيز حفظ و بايگاني اسناد ارسال نمايد. تبصره ۶- ارائه و انتشار هرگونه اطلاعات مربوط به تحقيق و تفحص به هرشكل و عنوان از طرف اشخاص حقيقي و حقوقي و اعضاي هيأت تحقيق و تفحص تا زمان چاپ گزارش جهت قرائت در صحن علني ممنوع مي باشد. تبصره ۷- تحقيق و تفحص مجلس شامل شورا ي نگهبان، مجلس خبرگان رهبري، مجمع تشخيص مصلحت نظام و پرونده هاي جرياني مراجع قضائي و امور ماهيتي قضائي نمي شود و در مورد دستگاه هايي كه زيرنظر مقام معظم رهبري هستند با اذن معظمُ له امكان تحقيق و تفحص توسط مجلس وجود دارد. تبصره ۸- مهلت انجام تحقيق و تفحص ششماه از تاريخ صدور ابلاغ اعضاي هيأت توسط رئيس مجلس مي باشد. در صورت ضرورت با درخواست هيأت و تصويب هيأت رئيسه مجلس تا شش ماه ديگر قابل تمديد مي باشد.

ماده ۲۱۳- در صورتي كه جلسه مشترك هيأت تحقيق و تفحص و كميسيون تخصصي تخلفات موضوع تحقيق را مهم و مسئول دستگاه يا سازمان را مقصر تشخيص دهد، طرح استيضاح وزير مربوطه درصورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم(۸۹) قانون اساسي در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت. هيأت رئيسه موظف است در اولين جلسه علني موضوع استيضاح را اعلام وصول و حداكثر تا مدت ده روز در دستور جلسه علني قراردهد در اين صورت سخنگوي كميسيون حداكثر به مدت نيم ساعت گزارش مي دهد و سپس طبق مواد مربوط به استيضاح عمل خواهد شد.

ماده ۲۱۴- درصورتي كه درگزارش كميسيون، تخلف احراز و درخواست تعقيب شود، متخلف توسط هيأت رئيسه مجلس حسب مورد به قوه قضائيه يا مرجع رسيدگي به تخلفات اداري معرفي مي شودتا خارج از نوبت تقاضاي كميسيون را مورد رسيدگي قرار داده و نتيجه آن را به كميسيون اعلام نمايد. تبصره - در صورت ارجاع گزارش به قوه قضائيه، كميسيون موظف است خلاصه گزارش را كه در آن موضوع تخلف، نوع جرم، دلايل توجه اتهام به متهم و مستندات قانوني مشخص شده است، تهيه نمايد. اين گزارش در يكي از شعب دادگاه رسيدگي به امور كيفري تهران طبق مقررات به صورت خارج از نوبت مورد رسيدگي قرار مي گيرد و حداكثر ظرف سه ماه رأي مقتضي صادر مي شود.

ماده ۲۱۵- مسئولان دستگاه مورد تحقيق و تفحص و كليه دستگاه هاي اجرائي، قضائي و نهادهاي انقلاب اسلامي موظف به فراهم نمودن امكانات و تسهيلات مورد نياز هيأت و دراختيار گذاردن اطلاعات و مدارك درخواستي هيأت مي باشند و درصورت عدم همكاري، مسئولان دستگاه ذيربط متخلف و مجرم محسوب مي گردند و با شكايت هيأت تحقيق و تفحص، مورد تعقيب قضائي قرار خواهند گرفت.

ماده ۲۱۶- نحوه انتخاب نمايندگان ناظر براي عضويت و شركت در جلسات مجامع، هيأت ها و شوراهاي مذكور در قوانين و چگونگي اجراي وظايف نظارتي آنها به شرح زير است: ۱- براي انتخاب ناظران كميسيون هاي تخصصي و يا مجلس شوراي اسلامي، كميسيون ذي ربط موظف است حداقل به تعداد دوبرابر مورد نياز از نمايندگان داوطلب واجد شرايط را به مجلس معرفي نمايد تا مجلس نسبت به انتخاب تعداد مورد نياز اقدام كند. ۲- نمايندگان هر استان، نماينده منتخب خود را از بين نمايندگان همان استان براي شركت در مجامع و شوراهاي استاني تعيين و به كميسيون ذي ربط اعلام مي نمايد تا به مجلس شوراي اسلامي براي انتخاب معرفي شود. ۳- مدت عضويت نمايندگان ناظر تابع قانون ذي ربط است و درصورت عدم تعيين زمان در قانون، دو سال مي باشد. ۴- دستگاه هاي ذي ربط مكلفند دعوتنامه و دستور جلسه را به همراه گزارش توجيهي حداقل يك هفته قبل از تشكيل جلسه به نماينده ناظر و همچنين معاونت نظارت مجلس ارسال نمايند. ۵- معاونت نظارت موظف است حداقل بيست و چهار ساعت قبل از تشكيل جلسه، گزارش توجيهي خود را درباره دستور جلسه به نماينده ناظر ارائه نمايد. ۶- نماينده ناظر، عضو و تابع ضوابط مجمع يا هيأت يا شورا و از نظر حق رأي تابع قانون ذي ربط است. ۷- نماينده ناظر موظف است در كليه جلسات ذي ربط شركت نمايد و حداكثر ظرف يك هفته پس از تشكيل جلسه، گزارش كتبي خود درباره موضوعات مطروحه در جلسه و تصميمات متخذه و نيز رعايت آيين نامه داخلي آن جلسه و همچنين ديگر نقطه نظرات خود را به كميسيون ذي ربط و معاونت نظارت ارائه نمايد. رؤساي كميسيون ها مكلفند گزارش ناظر را بررسي و ارزيابي نظارتي خود را ظرف يك هفته براي پيگيري به معاونت نظارت اعلام نمايند. ۸- معاونت نظارت موظف است گزارش نماينده ناظر و كميسيون را بررسي و نظرات خود را حسب مورد به رئيس مجلس، دستگاه مربوط، ديوان محاسبات، كميسيون ذي ربط و نماينده ناظر اعلام نمايد. ۹- معاونت نظارت موظف است عدم شركت نماينده ناظر در جلسات را به رئيس مجلس اعلام كند. ۱۰- حضور نماينده ناظر در جلسات موضوع اين ماده مأموريت اداري محسوب مي گردد. نماينده ناظر به تشخيص رئيس كميسيون ذي ربط با غيبت غيرموجه در سه جلسه متوالي يا پنج جلسه غيرمتوالي مستعفي شناخته مي شود. كميسيون مكلف است نسبت به انتخاب فرد جديد طبق اين آيين نامه اقدام نمايد. ۱۱- هر نماينده به عنوان ناظر به طور همزمان فقط مي تواند حداكثر در دو مجمع، هيأت يا شوراي غيراستاني عضويت داشته باشد.

ماده ۲۱۷- معاونت نظارت مجلس موظف است حداكثر تا پايان ارديبهشت ماه هر سال گزارشي از اقدامات نظارتي مجلس شوراي اسلامي در سال قبل را تهيه و به هيأت رئيسه ارسال كند تا درصورت صلاحديد در جلسه علني قرائت شود.

ماده ۲۱۸- براساس اصول پنجاه و چهارم (۵۴) و پنجاه و پنجم (۵۵) قانون اساسي، نظارت مجلس شوراي اسلامي بر اجراي بودجه سالانه كل كشور برعهده ديوان محاسبات كشور است كه زير نظر مجلس شوراي اسلامي مي باشد. سازمان و اداره امور آن به موجب قانون خاص مي باشد