قانون آیین نامه داخلى مجلس شوراى اسلامی

مبحث ششم - نحوه بررسي برنامه و بودجه سالانه كل كشور

ماده ۱۸۰- دولت موظف است حداكثر تا پايان خردادماه سال پاياني قانون برنامه پنجساله توسعه، لايحه برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بعدي را به مجلس تقديم كند. اين لايحه به صورت يك شوري و به شرح زير رسيدگي مي شود: الف - نمايندگان مجلس از زمان چاپ و توزيع لايحه برنامه ظرف مدت پنج روز (بدون احتساب ايام تعطيل) پيشنهادهاي خود در مورد كليات و جزئيات برنامه را به كميسيون تخصصي ذي ربط ارائه مي نمايند. ب - كميسيون هاي تخصصي مكلفند حداكثر ده روز پس از چاپ و توزيع لايحه نسبت به بررسي مفاد برنامه شامل مواد، تبصره ها، جداول و ضمائم و نيز پيشنهادهاي نمايندگان اقدام و گزارش خود را به كميسيون تلفيق رسيدگي كننده ارائه نمايند. ج -كميسيون تلفيق موظف است پس از پايان مهلت مذكور در بند (ب) به گزارش هاي كميسيون هاي تخصصي و كليات و جزئيات برنامه و پيشنهادهاي نمايندگان حداكثر ظرف سه هفته رسيدگي و گزارش نهائي خود را به مجلس ارائه نمايد و گزارش مسكوت ماندن پذيرفته نيست. چنانچه گزارش كميسيون تلفيق مبني بر رد كليات لايحه باشد و در مجلس نيز كليات لايحه به تصويب نرسد، موضوع به دولت اعلام مي شود تا حداكثر ظرف مدت يك ماه لايحه را اصلاح و به مجلس ارائه كند و اگر كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون تلفيق اعاده مي شود تا ظرف مدت پانزده روز گزارش جديد را به مجلس تقديم كند. د - در صحن جلسه علني پس از ارائه گزارش كميسيون تلفيق، ابتداء كليات برنامه مورد بحث قرار مي گيرد. در كليات پنج نفر مخالف و پنج نفر موافق به ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق و حداكثر هر نفر پانزده دقيقه ديدگاه هاي خود را مطرح مي كنند. پس از آن دولت و كميسيون هركدام حداكثر چهل و پنج دقيقه براي دفاع زمان خواهند داشت. سپس راجع به كليات برنامه رأي گيري خواهد شد. در بررسي كليات، كفايت مذاكرات پذيرفته نمي شود. ه‍ - پس از تصويب كليات، رسيدگي به جزئيات برنامه آغاز و به مواد و تبصره ها و جداول برنامه به ترتيب رسيدگي مي شود. در اين بخش جايگزين متن ماده، يا جزئي از ماده و يا تبصره لايحه دولت، حذف كل، مصوبات جايگزيني كميسيون هاي تخصصي و پيشنهادات چاپ شده نمايندگان براي هر ماده يا تبصره يا هريك از اجزاء در صورتي كه آن جزء ماهيت مستقل داشته باشد و حذف جزء و پيشنهادات چاپ شده كميسيون¬هاي تخصصي به ترتيب مورد رسيدگي قرار مي گيرند. سپس در مورد اصل ماده يا تبصره يا اجزاء درصورتي كه ماهيت مستقل داشته باشند، رأي گيري خواهد شد. چنانچه اصل رأي نياورد، موضوع براي رسيدگي مجدد به كميسيون تلفيق برگشت داده خواهد شد تا در اسرع وقت و حداكثر طبق مهلتي كه هيأت رئيسه تعيين خواهد كرد، گزارش مجدد خود را به مجلس ارائه دهد. نمايندگان مي توانند حداكثر تا پايان همان روز پيشنهادهاي خود را به كميسيون تسليم نمايند. و - مادام كه لايحه برنامه در صحن مجلس مورد بررسي است، مجلس نطق نخواهد داشت و هيچ طرح يا لايحه اي جز طرح ها و لوايح سه فوريتي و نيز تحقيق و تفحص، استيضاح و رأي اعتماد در دستور قرار نخواهد گرفت و مجلس در تمامي ايام به جز ايام تعطيل حداقل شش و حداكثر هشت ساعت جلسه علني خواهد داشت. در موارد استثناء با تصويب مجلس، اين زمان تا ده ساعت قابل افزايش است. ز - مهلت هاي مذكور در بندهاي (ب) و (ج) حسب مورد با تصويب هيأت رئيسه تا دو برابر قابل افزايش است. تبصره 1 (الحاقي 14ˏ10ˏ1401)ـ اعضاي كميسيون تلفيق نمي توانند در جريان رسيدگي پيشنهاد جديد مطرح كنند. در صورت ضرورت، هيأت رئيسه كميسيون تلفيق مي تواند كارگروههايي را براي بررسي موضوعات معين تشكيل دهد. پيشنهاد آن كارگروهها براي بررسي به كميسيون تلفيق ارائه مي شود. تبصره 2 (اصلاحي 12ˏ06ˏ1404)ـ مشروح مذاكرات جلسات علني كميسيون تلفيق انتشار مي يابد. نمايندگاني كه عضو كميسيون تلفيق نيستند مي توانند بدون حق رأي در مذاكرات كميسيون تلفيق شركت كنند و به عنوان موافق يا مخالفِ پيشنهادهايي كه مطرح مي شود، اظهارنظر نمايند

ماده ۱۸۱- اصلاح قانون دائمي و قانون برنامه توسعه در حين بررسي لايحه بودجه سالانه و اصلاح برنامه توسعه در زمان بررسي ديگر طرح ها و لوايح به دوسوم رأي نمايندگان حاضر نياز دارد

ماده 182(جایگزین 1404/06/12)- دولت مكلف است ماده واحده لايحه بودجه سالانه كل كشور را به صورت برنامه محور، حاوي سقف منابع عمومي دولت به تفكيك درآمدها و مصارف بودجه و برنامه هاي اجرائي و اهداف كمّي از جمله ترازهاي عملياتي، سرمايه اي و مالي صرفاً در قالب جداول كلان و تفصيلي به تفكيك جداول الزامات منابع و ارقام آن و جداول الزامات مصارف و ارقام آن، به همراه نسخه الكترونيكي با قابليت خوانش و ويرايش رايانه اي حداكثر تا اول دي ماه هر سال به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد. ارائه جدول فروض برآورد منابع و مصارف به همراه لايحه بودجه الزامي است. در جداول فقط عناويني قابل طرح است كه در قوانين مصوب از جمله قانون برنامه پنجساله اي كه در حال اجرا است و به بودجه هاي سنواتي احاله شده يا برش يك ساله از آن برنامه باشد. جداول لايحه و مصوبه مجلس بايد حاوي استناد قانوني، موضوع، رديف، رقم و ساير اطلاعات مرتبط با بودجه باشد و در صدر، ذيل يا حاشيه جداول هيچ حكم يا توضيحي درج نمي شود، به جز در مواردي كه تبيين سياست هاي اجرائي بودجه، در حدود قانون برنامه پنجساله و ساير قوانين مصوب باشد. دولت مكلف است احكام قوانيني كه طي پنج سال منتهي به ارائه لايحه بودجه، به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيده و براي آن اعتباري پيش بيني نكرده است را به همراه لايحه به مجلس منعكس نمايد. شاخص هاي عملكرد و اهداف كمّي مرتبط با بودجه برنامه هاي قوه مقننه، قوه قضائيه، وزارتخانه ها، سازمان هاي مستقلي كه عالي ترين مقام آن را رئيس جمهور منصوب مي كند، نيروهاي مسلح، نهادهاي زير نظر مقام معظم رهبري و نهادهاي مصرّح در قانون اساسي، ضمن انطباق با قوانين بالادستي بايد به لايحه بودجه ضميمه شود. هيأت رئيسه موظف است پس از وصول لايحه بودجه، بلافاصله آن را براي اطلاع نمايندگان در سامانه «قانونگذاري و نظارت مجلس» بارگذاري كند و هم زمان به كميسيون تلفيق بودجه و كميسيون هاي تخصصي مربوط ارجاع نمايد. كميسيون تلفيق موظف است ظرف سه روز گزارش خود را در مورد رد يا تأييد كليات لايحه، به هيأت رئيسه مجلس ارسال كند. رسيدگي به كليات لايحه در صحن علني مجلس، مطابق بند «ج» ماده (108) اين قانون انجام مي شود. در جلسه رسيدگي به كليات، بعد از گزارش كميسيون تلفيق، گزارش كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات در مورد كليات به مدت ده دقيقه استماع مي شود. چنانچه كليات لايحه به تصويب مجلس نرسد، دولت موظف است ظرف پنج روز لايحه را با اصلاحات انجام شده مجدداً به مجلس تقديم كند. اگر كليات لايحه بودجه دوباره به تصويب نرسيد، فرايند اعاده به دولت تكرار مي شود. كميسيون تلفيق پس از دريافت لايحه اصلاح شده، از زمان وصول حداكثر دو روز فرصت دارد تا گزارش جديد رسيدگي به كليات را به مجلس ارائه كند. در صورتي كه كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون هاي تخصصي مربوط ارجاع مي شود. نمايندگان از زمان تصويب كليات پنج روز فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت نمايند؛ سپس هر كميسيون موظف است ضمن اطلاع رساني به نمايندگان پيشنهاددهنده، حداكثر ظرف پنج روز به پيشنهادهاي نمايندگان رسيدگي و گزارش كميسيون مربوط را به كميسيون تلفيق ارسال كند. كميسيون تلفيق موظف است ظرف مدت ده روز به پيشنهادهاي واصله از كميسيون ها رسيدگي كند و گزارش آن را در سامانه بارگذاري نمايد. فرصت كميسيون تلفيق فقط براي يك بار و حداكثر تا پنج روز قابل تمديد است. كميسيون تلفيق به ترتيب به پيشنهادهاي مربوط به جداول الزامات منابع و ارقام آن و جداول الزامات مصارف و ارقام آن رسيدگي مي كند. پس از بارگذاري گزارش كميسيون تلفيق، كميسيون ها و نمايندگان مي توانند ظرف سه روز پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت كنند. در صحن علني، گزارش كميسيون تلفيق به ترتيب جداول الزامات منابع و ارقام آن، سپس جداول الزامات مصارف و ارقام آن رسيدگي مي شود. پس از اتمام بخش منابع در صورت تغيير ارقام گزارش، كميسيون تلفيق حداكثر سه روز فرصت دارد تا تغييرات مذكور را در جداول مصارف اعمال و گزارش جديد را بارگذاري نمايد. نمايندگان حداكثر بيست و چهار ساعت فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در مورد گزارش جديد كميسيون تلفيق ثبت كنند. در زمان رسيدگي به گزارش كميسيون تلفيق در صحن علني، رديف هاي الزامات منابع و مصارف به صورت مستقل و جداولي كه ماهيت مستقل دارد، هر جدول به طور مجزا مورد رسيدگي قرار مي گيرد و با توضيح سخنگوي كميسيون تلفيق حداكثر به مدت پنج دقيقه، دو مخالف، دو موافق، نماينده دولت و سخنگوي كميسيون تلفيق هر كدام حداكثر سه دقيقه، رأي گيري به عمل مي آيد. چنانچه گزارش كميسيون تلفيق در هر مورد به تصويب نرسد، پيشنهادهاي كميسيون ها و سپس نمايندگان به ترتيب بازگشت به لايحه، حذف و اصلاح مطرح مي شود و پس از توضيح نماينده پيشنهاددهنده، يك نفر مخالف، يك نفر موافق، نماينده دولت و سخنگوي كميسيون تلفيق هر يك به مدت حداكثر سه دقيقه، رأي گيري مي شود. پس از اتمام رسيدگي به پيشنهادها، مجدداً اصل آن با اعمال تغييرات مصوب، به رأي گذاشته مي شود. اگر در اين مرحله اصل رأي نياورد، براي بررسي بيشتر به كميسيون تلفيق ارجاع مي شود. كميسيون تلفيق موظف است حداكثر ظرف دو روز گزارش بخش ارجاع شده را به مجلس ارائه كند. هر بخشي كه به كميسيون ارجاع مي شود، نمايندگان دوازده ساعت فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در مورد آن، در سامانه ثبت نمايند. تبصره 1 (الحاقي 12ˏ06ˏ1404)ـ اعضاي كميسيون تلفيق نمي توانند در جريان رسيدگي پيشنهاد جديد مطرح كنند. در صورت ضرورت، هيأت رئيسه كميسيون تلفيق مي تواند كارگروههايي را براي بررسي موضوعات معين تشكيل دهد. پيشنهاد آن كارگروهها براي بررسي به كميسيون تلفيق ارائه مي شود. تبصره 2 (الحاقي 12ˏ06ˏ1404)ـ مشروح مذاكرات جلسات علني كميسيون تلفيق انتشار مي يابد. نمايندگاني كه عضو كميسيون تلفيق نيستند مي توانند بدون حق رأي در مذاكرات كميسيون تلفيق شركت كنند و به عنوان موافق يا مخالفِ پيشنهادهايي كه مطرح مي شود، اظهارنظر نمايند. تبصره 3(الحاقي 12ˏ06ˏ1404)- در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مي باشد. پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد. تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود. تبصره 4(الحاقي 12ˏ06ˏ1404)- نحوه رسيدگي به متمم، اصلاحيههاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيشبيني نشده طبق مقررات معمول در اين آيين نامه خواهد بود. تبصره 5(الحاقي 12ˏ06ˏ1404)- دولت مكلف است گزارش عملكرد بودجه سال گذشته و صورتهاي مالي حسابرسي شده، بودجه تفصيلي سال جاري و عملكرد بودجه مصوب شش ماهه اول سال جاري تمامي شركتهاي دولتي، بانكها و مؤسسات انتفاعي وابسته به دولت و شركتها و مؤسساتي كه مستلزم ذكر يا تصريح نام است از قبيل: شركتهاي تابعه وزارت نفت، سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني، سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، بيمه مركزي ايران، شركت سهامي بيمه ايران، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، بانك ملي ايران و سازمان بنادر و دريانوردي و همچنين بودجه پيشنهادي سال آينده آنها و شاخصهاي كلان كل بودجه را تا پانزدهم آذرماه هر سال به همراه گزارش ارزيابي بر مبناي شاخصهاي مالي و عملكردي به تفكيك به مجلس شوراي اسلامي تسليم كند. كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات بلافاصله گزارشها را به ديوان محاسبات كشور ارجاع مي دهد تا ديوان پس از بررسي و اظهارنظر، گزارش خود را ظرف مدت بيست روز جهت تصويب به كميسيون مذكور ارائه كند. گزارش كميسيون ملاك بررسي بودجه است و همزمان با لايحه بودجه كل كشور طبق مواد اين قانون مورد رسيدگي قرار مي گيرد. 1 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ احكام مورد نياز براي اجراي بودجه كل كشور 2 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ سقف منابع بودجه عمومي دولت به تفكيك درآمدها و واگذاري دارايي هاي سرمايه اي و مالي و اجزاي اصلي آنها از جمله: ماليات و حقوق و عوارض گمركي، درآمد ناشي از فروش كالا، خدمات و حقوق مالكانه، منابع حاصل از فروش نفت، گاز، ميعانات گازي و فرآورده هاي نفتي و گازي، منابع حاصل از واگذاري سهام، سهم الشركه و اموال دولت و واگذاري اوراق مالي اسلامي 3 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ ترازهاي عملياتي، سرمايه اي و مالي بودجه عمومي دولت 4 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401)ـ فروض برآورد منابع و مصارف بودجه دولت موظف است اين بخش را حداكثر تا اول آبان هر سال به مجلس تقديم كند. فقط احكامي قابل درج در مادهواحده است، كه اثر مستقيم بر منابع يا مصارف بودجه دارد، يا براي تأمين مالي بخشي از وظايف قانوني دولت از جمله گسترش سرمايه گذاري، حمايت از اشتغال و ازدواج، ترويج فرزندآوري و تأمين مسكن نيازمندان از محلهايي غير از بودجه عمومي دولت، در نظر گرفته شده باشد. هيأت رئيسه موظف است پس از وصول اين بخش، بلافاصله آن را براي اطلاع نمايندگان در «سامانه قانونگذاري و نظارت مجلس»، بارگذاري و به كميسيون تلفيق و ساير كميسيون ها ارجاع نمايد. كميسيون تلفيق موظف است ظرف پنج روز گزارش خود را در مورد رد يا تأييد كليات ماده واحده به هيأت رئيسه مجلس ارسال كند. رسيدگي به كليات ماده واحده در صحن مجلس مطابق بند «ج» ماده (108) اين قانون انجام مي شود. در جلسه رسيدگي به كليات، بعد از گزارش كميسيون تلفيق، گزارش كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات در مورد كليات به مدت ده دقيقه استماع مي شود. چنانچه در اين مرحله، كليات ماده واحده به تصويب مجلس نرسد، دولت موظف است ظرف هفت روز، ماده واحده را با اصلاحات، مجدداً به مجلس تقديم كند. در اين صورت كميسيون تلفيق دو روز فرصت دارد تا گزارش جديد رسيدگي به كليات را به مجلس گزارش نمايد. در صورتي كه كليات ماده واحده به تصويب مجلس برسد، به كميسيون هاي مربوط ارجاع مي شود. نمايندگان از زمان تصويب كليات، پنج روز فرصت دارند پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت نمايند. پس از آن هر كميسيون موظف است ضمن اطلاع رساني به نمايندگان پيشنهاددهنده حداكثر ظرف پنج روز (بدون احتساب تعطيلات رسمي) به پيشنهادهاي نمايندگان رسيدگي و گزارش كميسيون مربوط را به كميسيون تلفيق ارسال كند. كميسيون تلفيق موظف است حداكثر ظرف ده روز (بدون احتساب تعطيلات رسمي) به پيشنهادهاي واصله از كميسيونها رسيدگي و گزارش آن را در سامانه بارگذاري نمايد. پس از بارگذاري گزارش كميسيون تلفيق، كميسيونها و نمايندگان ميتوانند ظرف سه روز پيشنهادهاي خود را در مورد گزارش كميسيون تلفيق ثبت كنند. در زمان مطرح شدن گزارش كميسيون تلفيق در صحن علني، ابتداء پيشنهادهاي كميسيون ها و سپس پيشنهادهاي نمايندگان مورد رسيدگي قرار مي گيرد و در مورد آن رأي گيري مي شود. همچنين در كميسيون تلفيق و در صحن، ابتداء به پيشنهادهاي مربوط به منابع و سپس به ساير پيشنهادها رسيدگي مي شود.مهلت مجلس براي رسيدگي به بخش اول، از زمان وصول حداكثر دو ماه است. پس از اتمام رسيدگي بخش اول لايحه بودجه، مصوبه مجلس به شوراي نگهبان ارسال و پس از تأييد آن شورا به دولت ابلاغ مي ‌شود. تبصره ۱- در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مي باشد. پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد. تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود. تبصره ۲- نحوه رسيدگي به متمم، اصلاحيههاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيشبيني نشده طبق مقررات معمول در اين آيين نامه خواهد بود. تبصره 3- دولت مكلف است گزارش عملكرد بودجه سال گذشته و صورتهاي مالي حسابرسي شده، بودجه تفصيلي سال جاري و عملكرد بودجه مصوب شش ماهه اول سال جاري تمامي شركتهاي دولتي، بانكها و مؤسسات انتفاعي وابسته به دولت و شركتها و مؤسساتي كه مستلزم ذكر يا تصريح نام است از قبيل: شركتهاي تابعه وزارت نفت، سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني، سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، بيمه مركزي ايران، شركت سهامي بيمه ايران، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، بانك ملي ايران و سازمان بنادر و دريانوردي و همچنين بودجه پيشنهادي سال آينده آنها و شاخصهاي كلان كل بودجه را تا پانزدهم آبان ماه هر سال به همراه گزارش ارزيابي بر مبناي شاخصهاي مالي و عملكردي به تفكيك به مجلس شوراي اسلامي تسليم كند. كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات بلافاصله گزارشها را به ديوان محاسبات كشور ارجاع مي دهد تا ديوان پس از بررسي و اظهارنظر، گزارش خود را ظرف مدت بيست روز جهت تصويب به كميسيون مذكور ارائه كند. گزارش كميسيون ملاك بررسي بودجه است و همزمان با لايحه بودجه كل كشور طبق مواد اين قانون مورد رسيدگي قرار مي گيرد.

ماده ۱۸۳- جلسات مجلس براي رسيدگي به بودجه سالانه بايد بلاانقطاع در كليه ايام هفته غيراز جمعه و تعطيلات رسمي ، حداقل روزي چهار ساعت منعقد گردد و تا موقعي كه شور و مذاكره پايان نيافته و رأي مجلس أخذ نشده است از دستور خارج نمي شودو هيچ لايحه يا طرح ديگر نمي تواند مطرح باشد مگر لايحه يك يا چند دوازدهم بودجه درصورت ضرورت. تبصره - اگر مطالب فوري و فوتي اعم از طرح ها و لوايح دو فوريتي و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبرانناپذيري باشد، در اين صورت براي طرح و تصويب آن زمان مشخصي معين مي شود.

ماده ۱۸۴- چنانچه لايحه بودجه سالانه كشور تا تاريخ تعيين شده در اين آيين نامه به مجلس تسليم نشود دولت موظف است لايحه چند دوازدهم بودجه را نيز به مجلس تسليم نمايد. اين لايحه پس از چاپ و توزيع در دستور كار مجلس قرار مي گيرد. ابتداء نماينده دولت و سپس دو مخالف و دو موافق به ترتيب هركدام به مدت پنج دقيقه صحبت مي كنند و سپس كليات لايحه به رأي گذاشته مي شود. درصورت تصويب، رسيدگي به لايحه در رديف اول دستور جلسه علني بعد قرار مي گيرد. در وقت رسيدگي ابتداء پيشنهاد نمايندگان درخصوص ميزان چند دوازدهم مطرح و درصورت عدم تصويب نسبت به عدد چند دوازدهم پيشنهادي دولت رأي گيري مي شود. تبصره ۱- مجلس چند دوازدهم بودجه را بر مبناي آخرين قانون بودجه سالانه مصوب مجلس رسيدگي مي نمايد. تبصره ۲- حداكثر مدتي كه مجلس مي تواند براي بودجه چند دوازدهم تصويب نمايد سه دوازدهم است